Cultuur, Geloven & Spiritualiteit

Breek het heilige af


Getagd: , , , , .

Ik voel mezelf wat klem zitten tussen schoonheid en bijna onbereikbare verstilling, en daarbij nog bizarre woorden van Jezus die me raken en verbijsteren. De wijn was heerlijk, de open haard brandde en de zondag is nog niet voorbij.

Hier gaat christelijk geloof in essentie om: welke rol heeft de lijdende Jezus?

Gister kocht ik de nieuwe CD van Philippe Herreweghe. Vier cantates op magistrale wijze uitgevoerd. De klank is rond, maar ook met zoveel gevoel uitgevoerd dat het zeker niet alleen glad of technisch correct is. Het is meer.

Deze CD is in de aanbieding en lijkt goed te verkopen, net als dat de sacrale muziek van Bach nog steeds massaal beluisterd wordt. Het is weer de tijd van de Johannes Passion en de Matthäus Passion, met volgeboekte uitvoeringen in het Concertgebouw en in de Grote Kerk van Naarden, om maar iets te noemen. Schoonheid. Dat raakt, dat willen we horen, en terecht. Ik doe mee. En toch.

Ik probeer de laatste dagen tijd te zoeken om stilte te ervaren. Ik wil graag een glimp opvangen van dit essentiele moment in het christelijk geloof. Terwijl achter me uit de boxen de fluiten een betoverend inleidend spel spelen op een lied dat Jezus Christus bezingt als God en Mens, zoek ik naar de unieke boodschap. Ik kwam het onlangs hard en vervreemdend tegen met een snerende zin in The Message:

Tear down this Temple and in three days I’ll put it back together.

Een vreemdsoortige scène, waarin Jezus tijdens het Joodse Paasfeest het tempelplein schoonveegt met een zweep. De quote spreekt hij uit als antwoord op diep religieuze verontwaardiging over deze heiligschennis. Als toelichting van de verteller krijg je dan nog mee dat deze quote verwijst naar de manier van sterven en de opstanding na drie dagen van Jezus, een paar jaar later, ook met Pasen (Johannes 2,13-25).
Op zo’n moment schiet de vraag door m’n hoofd of ook de muziek van Bach niet een te lief en harmonieus beeld gemaakt heeft van Jezus. De teksten zijn stuitend confronterend, hoe mooi ook gezongen, en spreken dezelfde bizarre taal als dat Tear down this Temple…. Oordeel zelf (aria en koraal uit BWV 22):

Mein alles in allem, mein ewiges Gut,
Verbessre das Herze, verändre den Mut,
Schlag alls darnieder,
Was dieser Entsagung des Fleisches zuwider!
doch wenn ich nu geistlich ertötet da bin,
So ziehe mich nach dir in Friede dahin!

Ertöt uns durch dein Güte,
Erweck uns durch dein Gnad;
Den alten Menschen kränke,
dass der neu’ leben mag
Wohl hie auf dieser Erden,
Den Sinn und all Begehren
Und Gdanken habn zu dir.

Door me heen gaat dat deze muziek inclusief dit soort teksten deel uitmaakt van onze Westeuropese cultuur. Tegelijk is het te bizar voor woorden wat hier staat. Afbraak, en nog eens afbraak. Christelijke spiritualiteit ziet mensen zover komen dat ze bij hun volle verstand zich verbinden met de lijdende Jezus en hem volgen in die afbraak van lijden en dood. En dat ervaren als werkelijk tot leven komen. Het blijft een mysterie hoe een geloof dat zo de waarde van de mens erkent, tegelijk zo diep verweven is met lijden en afbraak. Het is meer dan lijden kunnen verdragen. Het is afbraak willen, en er voor kiezen. Afbraak van ego, van eigenzinnigheid van platte autonomie.

Jezus, die altijd zelfliefde als boodschap preekte vanuit Gods liefde, breekt de religie van het zelf af. De Tear down this Temple-slogan is een afbraakprogramma, bestemd voor een religie in eigen beheer. Van een ik-doe-het-op-mijn-manier-rot-dus-op-geloof. Of te wel, het meest heilige stukje van je overtuigingen. Kom daar niet aan. Op dit punt is christelijke spiritualiteit een blijvende ramp. Loslaten en durven afbreken, te beginnen bij dat waar je de meeste controle over heb weten te krijgen.

Dood mij door uw goedheid, klinkt het in betoverend mooie toonzettingen. Alsof dat zo fijn is. Juist deze boodschap schiep de meest invloedrijke en cultureel hoogstaande muziek, en vloeide uit de pen van de gelovige Bach. Gretig en nietsvermoedend beluisterd in een post-christelijke wereld! Geniale harmonisaties kunnen evenwel niet verhullen hoezeer de inhoud een dissonant is binnen ons dagelijkse referentiekader.

Ik zit met nog één lastige vraag. Ik heb zelf al moeite dit binnen te laten komen. Om dit soort confrontatie aan te gaan en deze vorm van zelf-afbraak te praktiseren. Maar wat knaagt is dat juist zich christelijk noemende mensen nog meer dan anderen immuun lijken voor dat Tear down this temple. Bolwerken die vooral gericht zijn om andermans afwijkingen neer te slaan, die zie ik in veelvoud. Ook daar kun je getraind in raken overigens, heb ik zelf ondervonden.
Maar wat me stilzet op dit moment is dat Jezus de religie waar hij zelf deel van uitmaakte, die afbraak toewenste. Identificatie van christelijke kerken en leiders met dit typische Jezus-element is uitermate spaarzamelijk en dit spirituele kernmoment lijkt een hardnekkig blinde vlek. Breek af…, breek af en begin bij je heilige ik, je heilige bouwwerk, heilig systeem, die holy-driven hang naar controle, enz.

Maar je verandert dat niet zomaar, toch?
Volgens de oprichter van dit geloof, ene Jezus, is het vrij simpel: just tear down…

Hoe kun je verwachten dat dit sleutelwoord van christelijk geloven gaat werken als juist kerkmuren Jezus-proof lijken te zijn?