Cultuur, Geloven & Leven

De Misleidende Moraal


Getagd: , , , , , , , .

“My man, my man”, zegt Frank Lucas in de film American Gangster tegen de mensen waar hij mee werkt, zijn ogen lichten op, hij lacht ontwapenend en drukt warm de hand. Zo iemand wil je vertrouwen. Zo iemand kan eigenlijk niet slecht zijn. Afgezien dat Denzel Washington die de historische gangster Frank Lucas speelt, een van de mooiste en indrukwekkenste gekleurde mannen op het witte doek is, oogt hij hier stijlvol, ontwikkeld en is hij iemand met karakter. Tegelijk is hij de drugsbaron van New York. Ik ben geboeid door de film die ik onlangs voor de tweede keer zag.
Je kunt tenslotte in theorie een heel eind komen met visie op normen en waarden, maar in het echte leven is het soms anders. Goed en kwaad kun je dan ineens niet meer indelen in afzonderlijke mensen of afzonderlijke daden. Deze film zuigt je daar in mee, en met behoorlijk wat kwaliteit is het ook nog gewoon leuk om te kijken.

Een vervolgblog over normen en waarden, na Het Misleidende Moeten. Nu vanuit een heel andere invalshoek. Ik denk dat deze film zoiets verdient. Wat de film laat zien op een integere manier is dat het leven verwarrend is, en sterker nog: moraal is in zichzelf een misleidend iets. Dat zet aan het denken.

Frank Lucas loopt met zijn gang door Harlem, New York

De poster van American Gangster is met zorg vormgegeven: zwart-wit. Frank Lucas zwart, en achter hem de wat morsige edoch onkreukbare tegenspeler rechercheur Richard Roberts (Russell Crowe) in wit. Goed en kwaad zijn formeel goed te onderscheiden in de drugsbaron en de politieman. Maar het verhaal loopt een stuk gecompliceerder. Nu is er wel kritiek geweest op het werkelijkheidsgehalte van de personages en feiten. Er zou maar 20% kloppen van het verhaal dat in werkelijkheid gespeeld heeft in de straten van Harlem. Het zijn de eindjaren zestig en zeventig vooral. De bioscoopfilm maakt er geweldige beelden bij, ik vermoed niet geheel ontdaan van enige romantisering. Maar dat doet niet af aan de kracht van de film en de blik die hij je biedt in diepere mechanismen.

Poster van American Gangster van regisseur Ridley ScottRegisseur Ridley Scott is misschien wel in staat je als mens te raken omdat hij je meeneemt in een vrij onoverzichtelijke wereld. Hij heeft de charme van eind jaren ’60 mee en tegelijk speelt alles zich al af in een mondiale wereld waarin de VS de Vietnamoorlog voert. Aan je oog trekken beelden voorbij van gesneuvelde soldaten, maar ook van stervende junks. Even later zit je bij een legendarische bokswedstrijd of een andere party van een bepaalde klasse binnen het New York van die dagen, met de glamour en schoonheid van dien. Wat je er wel of niet mee hebt, het is een stukje wereld, een stukje leven dat leeft, zindert, maar ook schuurt en knaagt.

Wie behoefte heeft aan duidelijkheid, controle of overzicht gaat het niet krijgen, zeker niet tijdens een eerste keer kijken. Een hel voor wie houdt van zwart-wit denken rond moraal en normen. Het is nog steeds een onmogelijk verhaal voor wie niet verder gaat dan denken in geordende grijstinten.

Verwarrend om twee mannen tegenover elkaar te zien staan die zo verschillen en tegelijk ook zulke overeenkomsten kennen. Om met het laatste te beginnen: beide zijn autonoom. Frank Lucas hoor je meerdere malen zeggen: “Ik werk voor niemand, ik vertegenwoordig niemand behalve mezelf, ik ben Frank Lucas.” Volledig autonoom en authentiek. Z’n tegenspeler Richie Roberts is niet minder autonoom als hij al snel alleen komt te staan binnen het corrupte politiecorps omdat hij als enige volstrekt eerlijk is. Een vondst van bijna 1 miljoen dollar uit het drugscircuit geeft hij aan, tot ieders verbijstering. Beide mannen zijn trouw aan hun eigen overtuiging en hebben duidelijk hun eigen set aan normen en waarden. Beiden gaan voor eerlijkheid – en daar begint het te wringen – beide doen dat op een volstrekt verschillende manier.

Lymari Nadal als Eva Kendo LucasDe gangleider Frank Lucas zie je als iemand die generatief z’n waarden wil overdragen aan jongere mensen uit z’n familie en gang. “Het gaat om eerlijkheid bij zakendoen, eerlijkheid en integriteit”. Even later loopt hij naar buiten en schiet een criminele collega neer om de pikorde in Harlem te herstellen. Hij gaat weer zitten in het restaurant en vouwt z’n servet weer goed en eet verder. Iets wat ook waar is, maar nog meer zand in de morele wielen strooit, is dat de gang van Frank Lucas ook zorgt voor een ‘ecologisch’ evenwicht: een bepaalde mate van veiligheid en rust. Frank Lucas zie je opstaan voor familiewaarden en armenzorg. Er wordt een huis gekocht, samen gegeten, gelachen en geleefd in vrede en harmonie. Ronduit voorzichtig en klassiek komt hij thuis bij z’n oude moeder om z’n vriendin, de bloedmooie Eva Kendo (gespeeld door Lymari Nadal) voor te stellen. Er is balans in het verhaal hoe ze met haar schoonheid en persoonlijkheid hem inneemt voor zich en hoe ze samen zich als stel ontwikkelen: hecht en met een respectvolle liefde voor elkaar.

Het contrasteert pijnlijk met de sjaffie rechercheur Richie die in het park afscheid neemt van vrouw en kind omdat z’n huwelijk niet meer is dan een lege puinzak. Z’n vrouw bijt hem daar toe: “Je hoort thuis in dezelfde hel als die mensen die je niet kunt verdragen als politieman”. In de rechtszaal rond zijn echtscheiding waar het ouderschap over hun enig kind geregeld moet worden valt alle morele samenhang volledig in elkaar. Het is een wending in de film die mij raakt. Richie is een vrouwenverslinder en leeft als een opgejaagde stadsnomade. De familiemaaltijden bij Frank Lucas thuis staan gillend in contrast met zijn snelle vette hap. Zijn vrouw haalt zijn systeem van normen onderuit als ze voor de rechtszitting hem toeroept (zo vrij naar m’n herinnering): “Je bent a-moreel, je bent wel onkreukbaar als het gaat om geld, en je denkt dat je dus eerlijk bent, maar je neukt de hele stad en weet niet wat vader-zijn inhoudt, je weet niet eens wat een huwelijk is”. Een keerpunt voor Richie die inziet hoe dubbel hijzelf is.

Als kijker wil je het liever niet zien, maar ook Frank Lucas is dubbel. Op het moment dat alles fout loopt haken zijn oude moeder en zijn vrouw af. Eva gaat terug naar Puerto Rico, al vermeldt de historie dat ze later elkaar teruggekregen hebben en nog steeds samen zijn. Wellicht een aanwijzing van wat ik zie als de diepere laag: Frank Lucas was meer dan een crimineel, en zijn dubbelheid qua normen was niet zonder diepere onderlaag van echte waarden. Desalnietemin sterft de maat van Richie aan een overdosis van de pure heroïne waar Frank Lucas monopolie op had, de blue magic. Op m’n netvlies staat nog de aan heroïne stervende moeder die een desolaat huilend kind achterlaat. Ook dat is Frank Lucas. Evenals de manier waarop ook hij verstrikt raakt in het web van frauderende agenten en jaloerse drugsdealers. Ook deze karakterfiguur ondergraaft zijn eigen waarden en kan zijn moeder, zijn vrouw en zijn familie niet beschermen. Ook zijn leven valt uit elkaar. Daarin vinden beide mannen feitelijk elkaar als ze tegenover elkaar komen te zitten in de verhoorkamer.

Frank Lucas zit tegenover zijn aanklager rechercheur Richie RobertsWat me boeit? Bijna alles, maar vooral dat er geen veiligheid is, in geen van beide ‘systemen’.

Geen van beide hoofdpersonen lukt het een goed leven te leiden. De wetsdienaar niet, die ook daadwerkelijk zijn rechtenstudie afrond aan het slot en advocaat wordt. De familieman niet met z’n sympatieke “my man, my man!”. Beide falen omdat ze dubbel zijn en verstrikt raken in hun eigen leegte.

Het is historisch waar dat deze tegenspelers elkaar gevonden hebben tijdens het juridisch proces. Frank Lucas kreeg daardoor strafvermindering en kwam in 1991 vrij en is tot op de dag van vandaag bevriend met Richie. Deze laatste maakte een draai door als advocaat Frank Lucas als zijn eerste klant destijds te verdedigen. Dat roept bewondering op voor iemand die er z’n missie van gemaakt had deze crimineel achter de tralies te krijgen. Andersom is Frank Lucas uit zijn verleden van dubbelheid gestapt mee uit bewondering voor de onkreukbare eerlijkheid van Richie. Hun samenwerking in de rechtzaal leverde een massa-ontslag op bij de New Yorkse politie vanwege corruptie.

Ik laat de meest spannende vraag nu wachten: wat zegt dit ten diepste over normen en waarden? Wij leven in een periode dat er meer behoefte weer is aan normen, regels, discussies ontstaan er over mentaliteit en waarden. In mijn vorige blog kwam dat naar voren rond christelijk geloof. Volgens mij is American Gangster een spiegel die je in verwarring brengt, een terechte verwarring. Gelovig of niet, moreel is snel moralisme, en beide zijn inzichzelf oppervlakkig en misleidend. Vertel mij wie er goed is en wie slecht in een verhaal als dit. Ik weet het niet, maar ik weet het ook in het dagelijks leven vaak niet.

Na het weekend wil ik dit oppakken: hoe goed of hoe slecht is de mens? En wat kun je met de les van American Gangster? Volgens mij meer dan de DVD terug te doen in z’n hoes. Misschien kunnen we het bonus-materiaal in ons eigen diepste zijn terugvinden? Die uitdaging ga ik graag aan na het weekend. My man, my man..!