Geloven & Leven, Geloven & Spiritualiteit

Spiritualiteit versus Moralisme


Getagd: , , , , , , , .

Beeld uit de film Into Great SilenceAls ik om me heen kijk, zie ik zowat dubbel. Er is groeiende behoefte aan spiritualiteit, in welke vorm dan ook. Tegelijk worden maatschappelijke discussies beladen met een drang naar duidelijker regels. Van justitie verwachten veel mensen dat ze zwaardere straffen opleggen. Een bepaalde onvrede vertaalt zich in, bij tijden extreem hoge polls voor Geert Wilders en de PVV. Terwijl ik dit waarneem rijd ik met m’n auto onder matrix-borden door met de tekst ‘rijdt met uw hart’. Hoezo dubbel?

In maart was het 40 jaar geleden dat John Lennon met zijn vrouw Yoko Ono de ‘Bed-in for Peace’ hield in het Amsterdamse Hilton. Verder lijkt de flower power van de 60-er jaren voorgoed voorbij. Als hoogleraar ethiek en spiritualiteit Ad de Bruijne stelt dat de wal het schip keert in een krantenartikel, heeft hij een punt. Maar de dubbelheid die ik continu ervaar zie ik zelf als signaal dat een vernieuwing van law and order niet het gewenste resultaat gaat opleveren. Meer normen, betere regels, soms zal het een stap vooruit zijn, maar ik kan niet geloven dat hier de oplossing ligt.
Lastig is in mijn ogen bezinning vanuit christelijk oogpunt, ik heb daarover in mijn blog Het Misleidende Moeten al iets over gezegd. Als ik nu zeg ‘lastig’ dan is dat omdat ik persoonlijk vind dat het eigen element van christelijke spiritualiteit de laatste decennia amper tot z’n recht is gekomen. Platter gezegd: juist christenen hebben nogal eens het imago van moraalridders, van hypocrisie en vooral van uiterlijk moralisme. Ik ben dan ook gelukkig dat er een herbezinning lijkt plaats te vinden op diepere waarden en iets als spiritualiteit weer meer in de aandacht komt.

Wat mij daarom zo raakte in de bioscoopfilm American Gangster met Denzel Washington als Frank Lucas in de hoofdrol, is de levensechte verwarring die je als kijker bijblijft. Twee mannen, twee levens, twee morele systemen en beide zijn niet in staat een echt goed leven te leiden. Geen van beide is in alle opzichten een goed mens. Zie mijn blog De Misleidende Moraal over hoe je hier vastloopt als je wilt oordelen in zwart-wit of grijstinten: het is veel gecompliceerder.
Voor de christelijke kijker is het veelzeggend als Frank Lucas tegen de sterke arm der wet aanloopt als hij de kerk uitkomt. Achter hem sluiten zich de kerkdeuren en hij staat oog in oog met zijn tegenspeler, de onkreukbare maar evenzeer moreel verknipte Richie Roberts. De seculiere cop en de gelovige crook zitten even later tegenover elkaar aan tafel. En juist in die ontmoeting wordt er iets nieuw geboren en bereiken ze samen een hoger niveau. Hun vriendschap vanaf dat moment is historisch en bestaat tot op vandaag. Wat zegt het over normen en waarden? En zegt het misschien iets over een uitweg uit het doolhof van moralisme?

De zes logische niveau's volgens Bateson-DiltsIk wil graag aandacht vragen voor een psychologisch model van de werkelijkheid, de zogenaamde zes logische niveaus, ontwikkeld door Bateson en Dilts. Voordeel van hun model is dat het algemeen erkend en gehanteerd wordt, tegelijk zie ik voor een christelijke bijdrage geweldige kansen om hierbij aan te sluiten. Sterker nog, ik denk dat het model van Bateson-Dilts overeenkomt met een bijbelse spiritualiteit en mensbeeld.

Misschien is wel de grootste eye-opener die dit model biedt het niveau-verschil tussen normen en waarden. Normen zijn de zichtbare, meetbare en regelbare dingen op gedragsniveau. Volgens mij hebben we het hier meestal over. Ook als het gaat over ‘moeten’ en ‘regels’ en ‘duidelijkheid’. Veel discussies, ook helaas onder gelovigen komen niet veel verder dan dit gedragsniveau. Waarden echter, zitten liefst twee niveaus hoger: de intenties, geloof, overtuigingen en de waarden. Wie nadenkt over waarden, gaat van het ‘ik doe’ naar het ‘ik geloof’, naar je diepere overtuigingen. Volgens dit model is er balans als je van boven naar beneden bewustzijn opbouwt, en je dus niet laat leven van beneden naar boven. Dus: eerst de inspiratie, de zingeving, de missie in je leven en de spiritualiteit. Voor elk mens ligt hier het hoogste/diepste niveau. Dan volgt het ‘ik ben’: identiteit. Daaruit volgen dan overtuigingen en waarden, daaruit hoe je omgaat met capaciteiten, mogelijkheden en talenten. Daarna vertaalt zich dat in gedrag en vervolgens komt dat tot uiting in je omgeving.

Het voert te ver om er veel meer over te zeggen. Moralisme is in mijn ogen niet veel meer dan het blijven steken op gedragsniveau en dat zien als je hoogste waarde en zekerheid. Maar goed gedrag maakt je nog geen goed mens. Bovendien kan gedrag ‘goed’ of ‘fout’ zijn, maar wat waren de intenties? En gedrag op het en vlak, is niet automatisch congruent met gedrag op een ander vlak. Frank Lucas en Richie Roberts lopen vast omdat ze geen van beide vanuit een totaal aan waarden leven. Ze gaan beide voor integriteit, maar zonder die waarde als waarde op alle gedrag toe te passen.
Het eerlijke gedrag van Richie lijkt niet echt verworteld in eerlijkheid als hogere waarde, het lijkt meer een gedragscode ten aanzien van geld. Zijn ex-vrouw prikt hier genadeloos doorheen met verwijzing naar zijn gedrag richting haar en hun zoontje. Toch ontdekken beide mannen diepere gedeelde waarden in elkaar en komen ze dan samen uit op een nieuwe invulling van waarden wat hun beider leven totaal verandert. Dan pas zijn ze in staat de verkniptheid van hun verleden achter zich te laten en een nieuw leven op te bouwen.

Als er vandaag gepleit wordt voor meer normen en in het kader van geloof voor ‘moeten’, ga je van onderaf werken. Vanuit gedrag. Ik geloof daar dus niet meer in. Het is te maakbaar, het is te plat en te simpel. Het blijft steken op gedragsniveau. Het mist diepte.

Het model van Bateson-Dilts laat de uitweg zien naar innerlijke vrijheid: vanuit je spiritualiteit en identiteit waarden bepalen. In die volgorde. Dat zal vanzelf tot ander gedrag leiden. Omdat je dan van binnenuit komt, vanuit een dieper liggende bron en vanuit je diepste zijn.

Wie gelooft in Jezus kan volgens mij niet heen om het feit dat Jezus vooral iemand was: “Ik ben…”, klonk het vaak. Dat is overigens wat mij zo aanspreekt in de autonome opstelling van Frank Lucas in de film. Terwijl Richie Roberts geen fraude pleegt met geld zoals zijn collega’s “omdat het zo hoort”, gaat Frank Lucas dieper met zijn familiewaarden, zijn huwelijk en voedsel-uitdeling aan de armen.

Een christelijke bezinning op waarden en normen kan volgens mij alleen insteken waar Jezus dat deed: ik ben. De weg daar naartoe loopt via spiritualiteit: kijken naar het gezicht van Jezus, stilte zoeken, mediteren en je laten aanraken door de aanwezigheid van God. Daar wordt opnieuw heelheid gevonden en groeit innerlijke vrijheid.

Welke regels je vervolgens wel of niet hanteert is secundair. Mensen, en zeker christenen, doen er goed aan concreet gedrag ondergeschikt te beleven aan intenties en diepere waarden. Dat alleen kan mensen verbinden en samen brengen tot iets hogers en groters.

‘k Heb nog een punt niet benoemd dat ik wel opgeroepen in verband met goed en kwaad: hoe zie je de mens zelf? Goed, slecht, of nog anders? De gesignaleerde verwarring is voor mij een signaal om ook hierover opnieuw na te denken. Ik denk zelf dat hier ook winst valt te behalen. Een volgend blog dan maar…: de slechte mens?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s