Geloven & Denken

Aarzelingen bij de Brug


Getagd: , , , .

Het is vreemd. Ik praat regelmatig in café’s en op andere plekken met mensen over levensvragen, twijfel, scepsis en de zoektocht die daarbij hoort. Woorden kan ik vaak wel vinden. En nu ik opnieuw passages lees in Boeles boek Van de Kaart, aarzel ik. Ik twijfel over mijn woorden. Ik twijfel over twijfel. Over wat er gebeurt in de woordenstroom op de bladzijden van zijn hoofdstuk over die Kathedraal van Zeker Weten. Ik herlees de blogs rond dit thema. En opnieuw twijfel ik. Wat kan bijdragen om met meer mensen een brug te bouwen over oude dilemma’s van versteende orthodoxie en modernistische vrijzinnigheid? Ik verlang naar nieuwe wegen, naar een spiritualiteit die christelijk is en tegelijk relevant in een seculiere wereld van scepsis en ongeloof.

de brug...Ik merk dat er een paar dingen zijn die het voor mij lastig maken Boele volledig te volgen in zijn route naar het nieuwe land. Ik doe een poging mijn aarzelingen bij Boeles brug te verwoorden. En laat ik het eerlijk zeggen: ik zie nog niet dat zijn brug het gaat houden.
Ik deel veel van wat hij wil. Ik deel ook zijn passie voor ruimte voor twijfelaars en sceptici binnen de kerk. Maar een brug die als derde weg dienst doet uit verstarde dilemma’s moet veel kunnen hebben! Moet velen kunnen verbinden en dan ook werkelijk kunnen samenbrengen. Die brug moet je met elkaar kunnen oversteken zonder halverwege vol angst in de afgrond te kijken met de vraag of ‘ie het wel houdt. Dat wil je graag weten vóór je er een voet op zet. Juist omdat je in het verleden teleurgesteld werd door grote waarheden, woorden, mensen of instituten. Kan ik deze brug vertrouwen?

In het bevlogen boek vind ik Boele op twee punten: zijn eerlijke en diep menselijke beschrijving van de twijfel en scepsis van postmoderne mensen en anderzijds zijn inzet bij Jezus als beginpunt voor de zoektocht. Dat is samen niet niks, volgens mij twee coördinaten binnen dit onderwerp die belangrijk zijn. Boele durft angst, afkeer en een gevoel van ‘het kwijtraken’ bijzonder goed uit te tekenen. Dat biedt mij hoop en het gevoel samen op te willen blijven trekken in de zoektocht van geloven in de huidige cultuur.

Maar wat ik al eerder aanstipte blijkt meer dan een klein punt te zijn: vanwaar de stelligheid van deze twijfelaar? Boele heeft op die vraag intussen gereageerd, maar mij nog niet gerustgesteld. Zijn nieuwe stelligheid uit ‘keuze’ en ‘passie’ is voor mij nog niet begaanbaar. Hij wil inclusief zijn – en dat deel ik van harte – naar zoekers en postmoderne mensen met hun eigentijdse vragen. Een inclusief geloof dat weer ergens over gaat en Jezus volgt. Maar waarom gaan er dan zo stellig ook deuren dicht, wat in feite heel exclusief is?

In zijn boek doet hij regelmatig uitspraken die een gezamenlijke zoektocht in de mist zetten. Ik noem een paar voorbeelden.

Zo lees ik op pagina 112 een korte samenvatting van het christelijk geloof, de waarheid zoals die bijbels is. De taal is helaas niet vrij van afkeer en versimpeling. Voor mij wordt het onleesbaar om zo kernmomenten van het christelijk geloof voorbij zien te komen. Het korte betoog sluit af met een identificatie met de Kathedraal van Zeker Weten. En dus: exit. Hier gebeuren minstens twee dingen:
1. De samenvatting is theologisch een karikatuur en dat doet er wèl toe als je hier iets over wilt beweren. Het is niet eerlijk om als kleuterjuf kernpunten in Jip en Janneke taal te beschrijven en dan dat weg te zetten als menselijke constructie. Ik deel juist Boele’s punt rond die menselijke Kathedraal van eenzijdige rationaliteit en traditie zoals ik die ook tegenkom en zoals die belemmerend werkt. Maar nu blijkt ineens ook de kern van alles zèlf tot die Kathedaal te behoren. Ik moet ik me inhouden dan niet bij voorbaat af te haken.
2. “En tot zover is er ook niet zoveel aan de hand. Hoewel ik dit persoonlijk niet meer op deze manier geloof, kan ik niet ontkennen dat het mogelijk is. … Toch kies ik er niet voor… ook met goede redenen.” (113) Hier gebeurt iets wat belangrijk is volgens mij: het lijkt mee te vallen, maar volgens mij wordt hier zwaar onderschat wat de impact is voor veel christenen voor wie bovenstaande een fundament van geloof en niet van menselijke constructie was. Er is dus wel veel aan de hand, hier wordt een theologische wissel genomen, wat ook wel blijkt: vervolgens wordt na een ‘je mag dit geloven als je wilt’ toch aangegeven dat het niet meer werkt, en dat het niet meer nodig is voor de zoektocht naar God.

Hier zit ik voor mezelf op het kernpunt van mijn aarzeling en moeite. Wat ik zie gebeuren is dat Boele een vrijzinnig referentiekader importeert om van daaruit iets nieuws op te bouwen dat vrijzinnigheid en orthodoxie moet verbinden en een derde weg zou zijn. Maar dat is niet consistent, even afgezien van de inhoud. En ik vind het niet leiden tot een eerlijk gesprek, dat is vooral in deze blogpost mijn punt dat ik wil maken. Je mag verschillen, je mag van mij ook vrijzinnig zijn, je mag zelfs atheïstisch zijn, maar we kunnen pas goed samen communiceren als we daarin eerlijk zijn. En een verbindend kader moet een overstijgende basis hebben. Die basis blijkt echter import uit een bekende richting die zelf onderdeel is van het probleem!

Wat is er zo’n vrijzinnig, zo’n modern product van Europa na de Verlichting? Dat elke vorm van goddelijke openbaring weggezet wordt als onmogelijk en onnodig. Alles is menselijk, ook de bijbelse woorden.

De bijbel als bron van goddelijke kennis, als openbaring van God, als waarheid (al of niet met hoofdletter) – ik kan het niet langer geloven. Niet meer op die manier tenminste. … Ik geef je mijn drie belangrijkste bezwaren tegen deze visie op de bijbel:
(1) de bijbel lijkt er niet op
(2) het werkt niet (meer) en
(3) het is niet nodig

Ik kan goed omgaan met punt 2: het lukt niet meer voor een grote groep mensen. Accoord. Ik begrijp dat ook wel. Maar de punten 1 en 3 zijn niet persoonlijk, maar objectiverende, stellige uitspraken. Een nieuwe waarheid! Misschien ken je het verhaal, dat is hier verhelderend om te zien wat er gebeurt volgens mij. Er waren 10 blinde mannen en een olifant. Elk van de blinde mannen voelde aan het grote dier en zei iets. De één vond een olifant een soepel slang-achtig dier, hij voelde de slurf. De ander vond het zelfs klein: hij betastte de staart. Een derde zei dat een olifant massief en vierkant was: hij stond halverwege de romp. Enzovoort.

Is dit niet wat er gebeurt als mensen iets over God proberen te zeggen? Moet je daarom niet zeggen ‘alles wat we over boven zeggen, zeggen we vanaf beneden’? We zijn immers allemaal (een beetje) blind? Te beperkt? Het klinkt zo sympathiek, maar het is niet meer dan oneerlijke onzin: het verhaal van de blinde mannen en de olifant verhuldt namenlijk dat het vertelt wordt door een ziende verteller. Hij ziet het geheel. Hij laat dit verhaal waar zijn. Hij is dus superieur. Zijn waarheid geldt en prevaleert boven die van de blinde mannen. Zoiets gebeurt juist in de interreligieuze dialoog regelmatig en nu volgens mij hier ook. Als Klaas Hendrikse zegt niets over God te kunnen zeggen, doet hij daarmee een uitspraak alsof hij iets weet wat ik niet weet. Als Boele zegt dat de bijbel vanalles kan zijn, maar niet lijkt op openbaring, en dat waarheid niets anders is dan menselijke constructie, doet hij een uitspraak vanuit een hoger podium. Dan is dat zijn waarheid die andere waarheden beoordeelt. Op zich mag dat – maar benoem het wel eerlijk. Het punt van ‘waarheid’ is daarmee niet overstegen, maar vervangen door een even exclsusieve nieuwe waarheid.

Van de kaartJe kunt volgens mij dus niet zeggen: ik wil samen met anderen God zoeken en Jezus volgen, en dat op een vernieuwende, inclusieve manier – en vervolgens fundamentele punten buiten het gesprek plaatsen. Daarmee maak je al keuzes die mensen buitensluiten. Nogmaals: dat mag, maar alleen als je daarin eerlijk bent. Zeg niet dat het er niet toe doet, want dat is nou net een punt van gesprek. Ik denk bijvoorbeeld dat het er wel toe doet. Wie is Jezus? Is hij wie hij zegt te zijn? Of heeft hij niets gezegd in de bijbel, zijn dat alleen menselijke reflecties van zijn volgelingen, dus geen citaten van Jezus zelf? Hij claimde de waarheid te zijn, de Zoon van God, de opgestane Heer uit de dood, enz. Of het is onzin – maar waarom volg ik hem dan nog? Hoe zou ik vertrouwen hebben in zijn boodschap en zijn persoon? Of het is waarheid – hoe ik dat ook precies moet invullen, en hoeveel vragen dat vervolgens ook weer oproept.

Terug bij iets dat ik in mijn vorige blog al hardop vroeg: als je zegt dat je opkomt voor Gods grootheid – dan loop ik op dit punt klem. In mijn beleving maak je God kleiner door te zeggen dat er geen sprake kan zijn van waarheid of openbaring. Is God niet groot genoeg om dat zelf te bepalen? Als er een God bestaat – dan zou hij ook met gemak in staat moeten zijn te communiceren op zijn manier met ons mensen. Dan is hij in staat om te spreken door een menselijk boek heen, dan kan die tekst door God geademd zijn. Steek God dus niet in de zak van vrijzinnige theologie (net zo min van orthodoxe overigens!), zeker niet als je zulke waardevolle waarnemingen doet, zeker niet als je vanuit het centrum van Jezus Christus wilt opereren. En al helemaal niet als je terecht samen met anderen een brug wilt bouwen in dit postmoderne en postchristelijke landschap. Dat is ook wat ik verlang. En ik blijf graag samen zoeken. Omdat ik geraakt ben door God, door zijn zoon Jezus. Omdat ik God heb horen spreken door een bijbel en hij groter is dan mijn denkkader. Omdat ik geloof dat ik het ware, het goede en het schone ten diepste alleen bij hem kan vinden.

Een huis om in te wonen. Ja, en liever dan een kathedraal waar ik staar naar de schoonheid van menselijke constructie en traditie. Een huis niet met mensenhanden gemaakt. Een plek van God, waar Boven iets zegt over en in en door Beneden. Kan dat? Zou hier de brug zelfs te vinden zijn om samen over te gaan?
Een huis om de liefde te vinden die mij draagt en verandert. Een huis waarvan ik weet: dit is van God. Daarom is er alle ruimte voor vragen, twijfels en zoeken. Want God is het huis en Jezus opent de deur. Maar dan heb ik het nodig God te leren kennen in wie hij is. Juist als ik niet langer afhankelijk wil zijn van menselijke waarheden en ratio. Te veel over God willen zeggen is riskant, dat is het gelijk van Boele. Te weinig willen zeggen is niet minder riskant, want ook dan zeg je iets. Dus blijf ik zoeken naar de brug en dat graag samen met anderen!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s