Geloven & Leven, Geloven & Spiritualiteit

Liever oud Atheïsme dan nieuwe Spiritualiteit?


Getagd: , , , , , , , , , .

KerkinterieurDe Kamper hoogleraar Ethiek en Spiritualiteit heeft het een beetje gehad met de Maand van de Spiritualiteit. Ik ben verbaasd en voel me geprikkeld door zijn woorden in het Nederlands Dagblad van vandaag. Via Twitter werd ik op m’n vrije zaterdag wakker getweet en klikte vervolgens door. Het komt erop neer dat Ad de Bruijne niks op heeft met de opleving van religie in Nederland. Het hele gebeuren dat ook rond ‘spiritualiteit’ opkomt doet hem zelfs terugverlangen naar de ‘vleespotten van Egypte’. Deze laatste uitdrukking is wat mij betreft erg eerlijk van hem als ook een veeg teken. Het verwijst naar de bijbelse verhalen van het volk Israël dat na een periode van slavernij in Egypte weer vrij is, maar deze vrijheid niet aankan en terugverlangt naar iets wat een lege huls is. De vleespotten in de slavernij waren niet beter dan de gaarkeukens in de Duitse concentratiekampen. Een typering dus hoezeer je kunt terugverlangen naar zekerheid, zelfs als die zekerheid negatief en leeg is.

En daarmee spreekt Ad de Bruijne wellicht het meest treffende woord uit zijn bijdrage. Hijzelf tekent de ontwikkeling in Nederland van jarenlang puur ongeloof. Christenen zouden zich gewend hebben aan verzet daartegen en op die manier demonisch verleid zijn tot eenzijdigheid. Zodoende herkennen ze niet meer het hele fenomeen ‘afgod’ dat veel gevaarlijker zou zijn dan ongeloof. Religie is in de ogen van De Bruijne een vorm van afgoderij en dient zeer kritisch bejegend te worden. Nou geloof ik zelf diep van binnen in één God en in Jezus Christus, maar ik voel me niet erg aangesproken door deze nieuwe poging van een bastion-tegen-de-wereld. Ik vraag me meer af waar Ad de Bruijne precies bang voor is. Hij schrijft nogal scherp en schetst alles in stevige houtskoolvegen. Ik mis nuance, maar vooral een spirituele visie. Hoe kan dit voor een hoogleraar spiritualiteit?

Er gebeuren een paar dingen die ik wil benoemen en die maken dat de reactieve insteek van deze gewaardeerde theoloog in mijn ogen ernstig tekortschiet.

Allereerst het beeld van Atheïsme en de verhouding tussen christenen en de seculiere wereld. Als ik het goed begrijp is de duidelijkheid van Atheïsme te verkiezen boven de vage contouren van het veelkoppige verschijnsel spiritualiteit. Het roept verbaasde gevoelens op bij mij. Is die atheïstische periode zo vruchtbaar geweest? Was het niet de tijd dat ondermeer gereformeerden zich verschansten achter de dikke muren van hun dogmatisch-ethische bolwerken? In hetzelfde Nederlands Dagblad waarin dit verhaal te lezen is, staat een inzichtgevend artikel over de afbrokkeling van de Reformatorische Zuil. Met als teneur: liever aanpassing aan interne én externe ontwikkelingen dan verkrampt renoveren om te overleven. Verkramptheid klinkt helaas ook door in de woorden van De Bruijne. Pas de laatste jaren komt er meer diepgang in de benadering van atheïsme vanuit gereformeerde theologie. Voor zover ik kan zien vooral uit de angelsaksische hoek. Ik denk aan mensen als Tim Keller in New York die het praktiseert en Alister McGrath met verschillende boeken. Ik juich die ontwikkeling toe, omdat het uitdaagt om werkelijk dieper in gesprek te komen met atheïsten en sceptici. Dat getuigt van een kritische zelfreflectie, zelfbewustheid en openheid naar de eigen cultuur die ik jaren gemist heb. Vandaar mijn verbazing als Ad de Bruijne terugverlangt naar het pure ongeloof.

Het tweede dat ik zie gebeuren raakt aan het thema spiritualiteit en de geestelijke benadering ervan. Geen woord over de eigen spiritualiteit van het christelijk geloof. Dat is vreemd. Geen andere religie heeft meer papieren op dit vlak, oude papieren! Vanouds is dit in de aandacht geweest, niet in het minst van de Oude Kerk uit het begin van onze jaartelling. Denk aan de Woestijnvaders. Denk aan de spiritualiteit zoals die in de Katholieke traditie bewaard is gebleven en tot op heden gevonden wordt in de Monastiek.
Hier zit precies mijn eigen pijnpunt. Hebben gereformeerden niet iets laten liggen sinds de breuk met Rome als het gaat om spiritualiteit? Het is lang in ieder geval beduidend minder in de aandacht geweest. Dogmatische en ethische discussies domineerden nogal eens het beeld. Maar wat de eigen spiritualiteit nou precies was en hoe je daarin kon groeien als gelovige, dat wordt zelfs nu nog wel eens afgedaan als ‘zweverig’ en ‘vaag’. Een artikel als dat van De Bruijne roept bij mij de vraag op of het niet een uiting is van deze eenzijdigheid.
Het kan toch niet de bedoeling zijn dat de Happinez een geestelijk gemis op gaat vullen, en dat lang niet altijd onverdienstelijk overigens, terwijl christenen, kerken en theologen maar zwijgen? Opnieuw mis ik hier een gevoel van zowel urgentie als een open oog voor de eigen cultuur én de uitdagingen die dat biedt richting christelijk geloof.

Om op dat moment een toch al beknopt artikel in een dagblad te belasten met ‘demonische invloeden’ vind ik wel een zwaktebod. Het versterkt inhoudelijk precies waar ik gelovigen toch al zie tekortschieten: het lef en de visie om in gesprek te gaan met de spiritualiteit van hun eigen cultuur. De boodschap is er één van angst: ‘pas op, al die spirituele en religieuze dingen zijn levensgevaarlijk, ze komen van de duivel’. De auteur leunt hier plotseling tegen een bepaalde evangelicale traditie aan, waar nogal een een blik demonen los wordt getrokken als iets ‘gevaarlijk’ gevonden wordt. Ik geloof zeker in de geestelijke werkelijkheid van demonen en het kwade. Maar ik zou toch graag hier iets terughoudender zijn. Het zwakke is dat er op die manier met het zwaarste middel wordt gezwaaid en dat ook nog eens ongedefinieerd breed naar alles wat religie heet. Als je echt iets wilt aanwijzen, doe dat concreet en specifiek en onderbouw je verhaal, zeker als je met zulk zwaar geestelijk geschut aankomt.

Het laatste wat me van het hart moet is dat ik vind dat Ad de Bruijne op deze manier anderen in de kou laat staan. Mensen die met diepgang en toewijding bezig zijn op het vlak van de eigen cultuur en specifieker: met spiritualiteit. Mensen rond het thema Monastiek, maar ook rond Gemeentestichting, missionaire kerkvormen e.d. Ik denk aan iemand als Jos Douma, die een alternatief boekengeschenk schreef in deze Maand van de Spiritualteit. Ik hoop binnenkort zijn boekje Geworteld Leven dat momenteel ook voor 2,50 te koop is te recenseren in datzelfde Nederlands Dagblad. Hij schrijft puur vanuit de christelijke spiritualiteit en schuwt diepgang niet bepaald. Tegelijk zoekt hij juist wel (net als anderen) dat contact met wat er om ons heen gebeurt en laat hij zijn boekje verschijnen in de Maand van de Spiritualiteit. Zo’n houding verwacht ik eigenlijk ook van iemand als De Bruijne: durf in het veld te gaan staan en vandaaruit je eigen inbreng hebben, in plaats van vanaf de zijlijn puur een ‘tegenover’ te vormen.

prof. Ad de Bruijne, hoogleraar Ethiek en Spiritualeit, ThUKIk geloof niet dat het zinvol is om op deze manier ten strijde te trekken tegen de gevaren van verkeerde spiritualiteit. Die zijn er zeker. Er is zelfs veel bagger tussen alles wat spitritualiteit mag heten. Is dat zo nieuw? Wat belangrijk is te melden, is dat er barsten springen in de kogelvrije ramen van atheïsme en rationalisme. Er is een gemis. Gemist leidt tot openheid, zoektocht, verlangen. Wil je dat puur overlaten aan anderen, waaronder de Kluuns onder ons? Het gaat om dingen waar iemand als Jezus altijd prima mee uit de voeten kon en op appelleerde. Zijn eigen boodschap roept verlangen op, brengt je in een zoektocht naar God en stelt je in staat tot een openheid zelfs naar een cultuur die haaks staat op je eigen geloof.

De kracht van christelijk geloof heeft nooit gezeten in het vormen van een front en in mechanieken van ‘tegen’. Veel eerder kom je het mysterie van geloof op het spoor als je je verdiept in de spiritualiteit van Jezus. Want spiritualeit is iets van binnenuit. Daarom kon christelijk geloof zo wereldwijd verspreid raken en wortel schieten in elke cultuur en in elk tijdperk. Spiritualiteit is daarbij onmisbaar. Het is ademen in de Geest van Jezus. Of zoals Jos Douma in een recente blog schrijft:

Spiritualiteit is dat de levende God, in Christus en door de Geest, realiteit in mijn leven is.