Geloven & Denken, Geloven & Leven

De dood is dood, leve het leven!


Getagd: , , , , , , , , , , .

Dit jaar twijfelde ik in de aanloop naar Pasen. Weer die discussie over de al of niet lichamelijke opstanding van Jezus? Terwijl Job Cohen als verlosser zich laat portretteren (‘ik heb geen zwakke plek’) in de weekendbijlage van de NRC, blijkt kerkelijk Nederland ernstig verdeeld. Een journalist schrijft in Het Parool hoe hij afhaakt als hij een voorganger hoort zeggen dat hij het zelf ook niet weet. Zaterdagmorgen op Radio 4 een dominee aan het woord die de vraag ‘gelooft u in de opstanding’ een lastige vraag vindt: zo simpel ligt dat niet. Jezus is bij God, maar hoe en wat? En nee, geen lichamelijke opstanding. En dat op Stille Zaterdag. Ik voel me innerlijk boos worden. Ben ik zo orthodox, zit ik zo vast aan het geloof in de lichamelijke opstanding van Jezus Christus?

Ik twijfel. Aan mijn eigen oprechte emoties: vanwaar? Aan de zin om er weer iets over te zeggen. Is het niet zinvoller om met Pasen vooral te vieren? Meer spiritueel, in de lijn van Goede Vrijdag? Ik twijfel over de vraag of je met argumenten ooit hier gaat overtuigen? En ik twijfel tenslotte of mijn neiging tot duidelijkheid niet teveel de ruimte weghaalt voor zoekers en twijfelaars. Goed, ik bezwijk voor de verleiding toch iets te zeggen. Twijfel ik dan zelf niet aan dat toch zeer ongeloofwaardige opstandingsdogma van Jezus? Ja en nee. Goed, ik leg het uit.

Twijfelen. Ja, ik ben überhaupt niet de persoon om te geloven zonder ook de keerzijde van die medaille te accepteren. Geen geloof zonder twijfel. En niet pas bij de Pasen is het moeilijk de bijbel te geloven. Jezus is vanaf het begin iemand om vragen over te hebben. Zijn geboorte, zijn woorden, zijn daden, wat niet eigenlijk? Als je met Jezus in zee gaat is het niet heel consistent om bij de vermelding van zijn opstaan uit de dood te zoeken naar mildere metaforen. Alsof dan ineens pas het water je tot de lippen is gestegen. Op dat moment bevindt je je al veel langer midden op de zee die geloof heet. Dus: twijfel of vragen, ja natuurlijk. Maar de opstanding betwijfelen? Nee, waarom, tenzij je zo ongeveer de hele hardware van het bijbels getuigenis wilt betwijfelen.

Vorig jaar schreef Andries Knevel in de Volkskrant met Pasen een artikel over de lichamelijke opstanding. De kritiek was bij mijn weten vooral dat het zo ‘rationeel’ was. Het was in hetzelfde jaar waarin hij publiek afstapte van een orthodoxe opvatting over de schepping in zes dagen versus evolutie en wetenschap. En wat sommigen vergeten: het was ook nog niet lang na zijn twee dagboeken waarin we een Andries ontmoeten die een stuk menselijker, kwetsbaarder is dan velen gewend zijn van hem. In zijn dagboek Is het waar? beschrijft hij zijn zoektocht naar de vragen van de opstanding. Een prachtig relaas, dat persoonlijk is, voelbaar en zeer menselijk. Maar ook rationeel. Na lezing blijft de vraag over: brengt het verder?

Dat laatste zou ik op z’n minst wensen. De vitale redeneertrant vindt je overigens ook bij theologen als N.T. Wright en Tim Keller. Volgens mij niet onbelangrijk. Het wordt tijd dat er de oude fronten van orthodoxie en vrijzinnigheid overstegen worden. Eerlijk gezegd zie ik de afgelopen tijd meer beweging in het meer orthodoxe kamp dan in vrijzinnige kringen. En nog eerlijker vanuit mijn hart: wat levert het ultra-vrijzinnige denken op? Haken juist zoekers en twijfelaars niet nog harder af als fundamentele elementen van het christelijk geloof metaforisch ingezwachteld worden? Wie komt er over tien jaar nog uit bed om naar een atheïstische dominee te luisteren? Maar goed, waar gaat het dan ten diepste over?

Ik denk dat rationele denkers en vrijzinnige theologen gelijk hebben als ze kritiek uiten op een eenzijdig rationele benadering van de opstanding van Jezus. Het is meer. De betekenis reikt verder en speelt zich af op nog heel andere niveaus. Het evangelie van Pasen gaat als in het Nieuwe Testament vaak rechtstreeks over andere vragen rond je eigen persoon, je mensvisie, je innerlijke vernieuwing en geestelijke verandering. Pasen is meer dan een rechte lijn tussen toen en straks, tussen Jezus’ lege graf en lege graven op de grote Dag. Pasen gaat over nu, of mij, over een heel wereldbeeld.

Juist dat punt van ultieme relevantie maakt dat een ridiculisering van de lichamelijke opstanding tot mislukken gedoemd is. Ik snap dat het wetenschappelijk wat makkelijker is. Maar het is iets anders om het scheppingsverhaal te durven verbinden met de evolutiewetenschap, dan om Pasen te reduceren tot rationeel acceptabel niveau. Waarom? Omdat ik hier sta op het knooppunt van de bijbelse boodschap. Ieder is vrij die af te wijzen als onzinnig. Maar het is pas echt onzinnig om het wel aan te willen nemen, maar niet de essentie ervan te accepteren. Je kunt het gebeuren van Jezus die sterft aan een kruis en na drie dagen opstaat uit het graf niet los zien van een groter geheel. Een groter verhaal dat een bepaald beeld neerzet van wereld, mens, goed en kwaad, liefde en haat, dood en leven. Het overwinnen van de dood, het doorgaan van de hel-zonder-God door een mens, is een offer en een keerpunt dat ondeelbaar is. Een voorbeeld.

Wie de filmtrilogie The Matrix kent, weet hoe hier briljant een wereld van kunstmatige intelligentie is uitgewerkt die mensen in z’n macht heeft. Pas aan het eind doet de hoofdpersoon Neo een utlieme daad in zijn strijd met Agent Smith. Uit zijn ondergang die lijkt te leiden naar zijn persoonlijke dood gebeurt het ongehoorde. De film eindigt met in beeld te brengen hoe de ingenieuze en eindeloze tentakels van het Matrix-systeem zich terugtrekken van gevangen mensen. De roep van de groep mensen waar het mee eindigt over de bevrijding is analoog aan de eeuwenoude roep van Pasen: ‘Christus is waarlijk opgestaan!’ Wat ik wil aangeven is: het wegvegen van de fysieke en daadwerkelijke opstanding van Jezus helpt niet om zicht te krijgen op wat de impact is van Jezus’ dood en opstaan. Integendeel. Het zal ook het zicht ontnemen op de diepere dimensies. Hoe zou ik kunnen geloven wat de immense reikwijdte is van Pasen qua wereldbeeld, hoop in hopeloosheid, mensbeeld, mijn eigen hart, enz. als ik al struikel over het gebeuren van de Paasmorgen zoals het Nieuwe Testament het verslaat? Wat als dit ultieme gevecht tussen Jezus en de dood, net als bij The Matrix, nu eens inderdaad een beslissend moment is, een keerpunt in een veel groter geheel?

Jezus stond op aan de andere kant van de dood. En dan is dood veel meer dan fysiek. Maar onbereikbaar is dit hele gebeuren als hij daar niet die vroege morgen stond als aanraakbare. Niet om vast te houden, maar evenmin om als vergeestelijkt naar hogere sferen verklaard te worden. Wie dat graag wil om z’n ratio gerust te stellen moet wel erg onrustig worden over de implicaties die deze eigenzinnige zingeving oplevert voor de bijbel als geestelijke betrouwbare gids.
Even belangrijk is de relevantie in het hier en nu: wil je iets van de waardevolle essenties van het christelijk geloof onttdekken – geen luxe bij alle ellende die er rond kerk en geloof is – dan heb je zicht nodig met de diep existentiële lagen die een samenhang vormen die je gerust een volwassen wereldbeeld mag noemen. Met vrijheid en eigen verantwoordelijkheid, maar niet minder met een route naar je wortels. Met nieuw zicht op de aard van goed en kwaad dat niet maar buiten me, maar tot diep in mezelf zich manifesteert. Met oog voor genade als iets dat werkelijk de nieuwe morgen doet aanbreken.

De zon komt op en zet alles in een totaal ander licht.
Het geestelijke niet zonder het lichamelijke, want Gods goeie nieuws is dat die twee bijeen horen.

Juist in een tijd dat holistisch denken meer en meer zich aandient, wordt het tijd het modernisme achter ons te laten en weer open te staan voor een werkelijkheid die groter is, die holistisch is, maar tegelijk ongehoord nieuw. Dat nieuwe verhaal komt tastbaar naar me toe aan het slot van de vier evangeliën.
Het inderdaad moeilijk te begrijpen en lastig te geloven feit van de opstanding is nog maar het begin van een wirwar van lijnen en dimensies die hiermee totaal veranderen. En die zijn op hun beurt nog veel moeilijker te vatten en zomaar te geloven. Het mysterie wordt niet kleiner als je gelooft in een lichamelijke opstanding, het begint pas.
Het ontsluit een werkelijkheid met vele dimensies en verstrekkende gevolgen voor wie dit spoor wil volgen.
Jezus is opgestaan, en stelt de bijbel nuchter: dat is nog maar het begin.