Geloven & Leven

Fundamentele waarden: je kunt niet zonder (2)


Getagd: , , , .

Nog een paar dagen en dan is het weer voorbij. Maar tot dan laten ze bij elke gelegenheid zich zien: lijststrekkers en andere politici. Wat me opvalt is dat voor elke partij wel iets is dat fundamenteel is. Het CDA heeft nu een breekpunt: de hypotheekrenteaftrek. Jammer dat een discussies zo tot een oppervlakkige kwestie versmald wordt overigens, maar dat lijkt vaker het lot van de campagnes te zijn. Dieper gaan al andere dingen zoals het opkomen voor minima: het erfgoed van links. Onopgeefbaar voor een SP om op te komen voor hun socialistische waarden. En GroenLinks gaat voor duurzaamheid. Wat ook nog speelt is de negatieve kant van fundamentele waarden: de houding van Geert Wilders met zijn PVV stuit op veel afwijzing. Veel partijen geven aan niet samen met hem een kabinet te kunnen vormen. Ook dat is een gevolg van waarden die blijkbaar hier aangetast dreigen te worden.

Met dit in het achterhoofd zit je al midden in het gesprek over de zin en onzin van fundamentele waarden. Het geeft gelijk aan hoe simplistisch het is om al te makkelijk van fundamentalisme te spreken als deze waarden spelen. In de Funditest van Trouw wordt de suggestie levend gehouden dat je fundamentalistischer bent naarmate je meer vasthoudt aan fundamentele waarden. Dat prikkelt. Temeer omdat het alternatief een volstrekt relativisme is. De vraag is hoe waardevol dat nog is: alles inwisselbaar naarmate het moment daarom vraagt. Zoals de wind waait, zo waait m’n overtuiging. Leuk voor de opportunist, de pragmatist en mogelijk de snelle jongen met het snelle geld. Maar in dat laatste geval is dat snelle geld waarschijnlijk de diepere waarde. En momenteel blijkt op grote schaal hoe schadelijk en waarde-loos zoiets is. Of macht: alles doen om maar de macht te behouden of te krijgen. De rampzalige voorbeelden zijn talloos in de geschiedenis. Bij zulke mensen ben je je dus niet veilig. Geen waarden zonder een kern van onopgeefbaarheid, maar dan heb je het dus ook echt over waarden in de diepste zin: fundamenten van menselijkheid en leven.

Het zou te wensen zijn dat de Funditest dieper was gegaan dan een vlot speeltje. Bijvoorbeeld de vraag of je eigen waarden onder druk staan. Ja dat staan ze. Maar ik kan er alleen niet bij invullen dat ik dat haast vanzelfsprekend vind en evenmin dat ik daar ontspannen onder blijf. En daar zit precies de crux. Fundamentalisme ontstaat juist waar dat ‘ja’ gevolgd wordt door militante opvattingen en consequenties. Je eigen standpunt opleggen aan anderen bijvoorbeeld, desnoods met machtsmiddelen. De historie laat het links en rechts zien. Dat is het spoor dat leidt naar dwang, drukmiddelen en een beweging met fundamentalistische trekken. Maar waar dat niet gebeurt zit je nog in de verste verten nog niet in het vaarwater van de opportunist en de relativist. Daar zit nog een paar mijl tussen.

In die wereld tussen de relativist en de fundamentalist zit in mijn ogen de werkelijke wereld. Hier staan waarden onder druk, maar ze zijn er wel. Hier vinden verschuivingen plaats, maar niet van de een op andere dag. Het is de wereld waarin we steeds indringender de oproep tot duurzaamheid horen klinken. Waar de roep klinkt om veiligheid en respect voor elkaar in de multiculturele samenleving. Die oproepen kunnen niet zonder onderliggende waarden. Ze gaan terug op diepe fundamenten die inderdaad onopgeefbaar zijn. Want zelfs als je zou constateren dat multi-etniciteit in de grote steden leidt tot problemen die vragen om nieuw beleid, zelfs dan kun je die oplossing niet bieden door de onderliggende waarden af te schaffen. Niemand wil terug naar discriminatie op grond van ras bijvoorbeeld. Die fundamentele gelijkheid tussen mensen is een onopgeefbare waarde. Hoe je die toepast in een concrete situatie is een ander punt. Maar de waarde ligt vast. Wat heb je er voor over als een meerderheid binnen onze democratie dat wel ter discussie zou stellen? Hoe ver ga je dan in de verdediging?

Wereldwijd moeten nog steeds christenen hun geloof soms bekopen met hun leven of tenminste met het opgeven van een comfortabel leven. Ben je dan een fundamentalist? De teneur van de Funditest is op dit punt oppervlakkig en irritant: bij een score die boven het maaiveld uitsteekt krijg je in de uitslag te horen dat je in feite de ander het liefst jouw mening oplegt. Onzin! Ook al heb ik ingevuld dat de waarden waar ik diep in geloof ook goed zijn voor anderen, zelfs voor iedereen. Hoe kan een christen daar iets anders invullen? Wie het weet mag het mij uitleggen, maar volgens mij geloven alle christenen in de universele waarde van het evangelie van Christus. Knielen voor een God die hemel en aarde gemaakt heeft en de Eeuwige genoemd wordt, staat haaks op een gedachtengoed dat dit alleen leuk en aardig is voor mijzelf, maar irrelevant voor een ander.

Het eigene van diepe waarden is altijd dat ze veel verder reiken dan jezelf. Het is zelfs verbindend met anderen: waarden als liefde, waarheid, rechtvaardigheid, nederigheid, naastenliefde verbinden mensen over de muren van religies en ongeloof heen. En voor wie houdt van een neutrale niet-religieuze benadering: juist vanuit diep geloof is eeuwenlang veel inspiratie voortgekomen dat onze wereld op vele punten gevormd heeft. Want diep vervuld en overtuigd van onopgeefbare waarden en overtuigingen ben je beter in staat om te komen tot visie, consistente liftestyle en gedrag dat tot verantwoording geroepen kan worden. Het wordt tijd om met elkaar toe te geven dat we niet zonder waarden kunnen leven, tenzij we terug willen naar de survival of the fittest van de jungle.

Misschien is de tijd rijp om met elkaar toe te geven dat christelijk geloof nog niet zo gek is.
In ieder geval blijft het uitnodigen om je leven diep te funderen op iets dat buiten jezelf ligt en onopgeefbaar is en van een onbeschrijflijk grote waarde.