Geloven & Leven, Geloven & Spiritualiteit

Kerk: crisis rond de kern


Getagd: , , , , , .

Gistermiddag reed ik met een hoofd vol gedachten naar huis, die aansluiten bij de laatste vragen van Jos Douma over ‘terug naar de kern‘. Ik had die middag lang met een bevriende predikant in een Amsterdams café zitten doorpraten. Op de een of andere manier kwamen mijn gedachten op de fiets terecht bij het item contextualisatie. En terwijl ik bedacht wat het betekent als kerken in Amsterdam stappen zetten om meer of opnieuw verbinding te leggen met de context van de stad en de mensen om ons heen, kwam een andere gedachte steeds als ‘pop-up’ omhoog: ‘ergens kun je contextualiseren nog klaarkrijgen als een ‘ding’, als iets dat te regelen is, te organiseren en te beredeneren… maar het is nog niet de kern…’ Wat is die kern dan wel van kerk-zijn, van geloof in deze tijd? Wat is vervolgens de kern van predikant zijn, missionair werker, enz?

Ik wil proberen een paar vragen te stellen al bloggend. Als ik reacties lees van verschillende bloggers voel ik de behoefte eerst een paar dingen helder te krijgen. Zelf zocht ik in mijn vorige blog naar de verbinding tussen management en spiritualiteit rond ambt en kerk. Ik deel de vraag naar de kern: er is veel wat belangrijk is en er toe doet, maar daarmee zijn we nog niet bij de kern. Tegelijk als die kern puur spiritueel-theologisch benoemd wordt, dreigen misverstanden richting een of-of denken, zonder dat het bedoeld is overigens. En ook dit: het benoemen van zo’n kern die toch sterk theologisch bepaald zal zijn, garandeert nog geen bloei en beweging. Hoe kan het dat allerlei kerken met een geweldig diepe en lange traditie toch ‘op slot’ lijken te zitten en tekenen van verstarring vertonen. En dan doel ik nog niet eens op gebrek aan missionaire uitstraling. Kortom: de vraag naar de kern is een terechte, maar trekt naar mijn overtuiging een lade open die overvol zit met van alles.

De vraag naar de kern is een belangrijke. Een kern is niet iets dat op zich staat, maar integrerend onderdeel is van iets groters, dat is precies waarom we spreken van een ‘kern’. Een kern zegt niet dat de rest er niet toe doet, maar veel meer dat de rest vanuit die kern aangestuurd wordt, gekleurd en gevormd. Een kern heeft te maken met kern-waarden. Heeft elke kerk die geformuleerd en wat zijn die kernwaarden dan? Zijn ze onderscheidend of zo algemeen dat je er nog geen deuk mee in een pakje boter slaat? Als die kern wel krachtig is en helder kan er nog veel mis zijn, maar dat is dan eerder een gebrekkige verbinding met de kern. In dat geval heb je in ieder geval een startpunt om andere dingen opnieuw op hun plek te zetten.

Nu richting vragen stellen met elkaar. Als ik vragen hoor als ‘wat is er aan de hand met het ambt?’ en ‘wat is de crisis van de kerk?’ dan zie ik een hele gelaagdheid voor me. Je startpunt nemen in het ambt is praktisch begrijpelijk, maar er gaat toch een andere vraag aan vooraf: hoe zie je de kerk? En die vraag staat niet los van de vraag naar de essentie van christelijk geloof. Ik kan me christelijk geloof niet voorstellen zonder Christus Jezus in het midden. Hij is de kern van geloven, van godsbeelden, van mens-zijn voor wie hier zoekt. En hij liet God zien, proeven, voelen, horen en wees de weg om zelf die God te ontmoeten.

Nu stellen wij vragen naar de kern van ambt en kerk… Na 2000 jaar geschiedenis, tradities, scheuringen en discussies. In een seculiere tijd die post-christelijk te noemen is. In een kerk die op grote schaal de verbinding met ‘beneden’ en ‘buiten’ niet heeft kunnen waarmaken. En het is maar de vraag hoe het zit met de verbinding met ‘boven’. Zo simpel is het niet. Het is eerlijk dit te onderkennen.

Hoe kom je als kerken weer in gesprek over geloof, God, Christus en de kern van je hele bestaan? Waarom bestaat de kerk? Waartoe is de kerk er in deze wereld? Dat is de grote vraag en het raakt je missie, je hogere doel, je diepste spiriualiteit.
En direct erachteraan komt die andere laag met vragen: wie ben je dan als kerk? Plaatselijk, op jouw plek, in deze tijd, deze cultuur temidden van deze vragen, mensen en dynamieken? Hoe zie je zelf die identiteit?

Pas dan komt er voldoende ruimte voor de vraag naar het ambt. Wat is dat? Wat is de plek ervan, los nog van al die menselijke invullingen door de eeuwen heen? Wat is dan de plek die nu nodig is? En hoe is dat te verbinden met wat ‘ambt’ vanaf de oude kerk is geweest ten diepste? Welke kern is hier te formuleren?

Wat ik probeer te schetsen is hoe pittig de zoektocht naar de kern is. Vormen vinden voor kerkelijk leiderschap, management-elementen is niet zo moeilijk. Probeer vooral wat, experimenteer eens. Maar het heeft pas zin als die kern duidelijk is rond je missie en je identiteit. Eerst als geheel: de kerk waaraan je vebonden bent (en liefst groter samen met vele andere kerken). En dan als voorganger, leider, ambtsdrager. Maar je zult in je vragen naar de kern door veel schillen heen moeten – zonder daar nu gelijk een oordeel over te willen geven. Schillen van theologische keuzes, tradities, kwesties, accenten, gewoonten, verwachtingen, jurisprudentie, enzovoort.

Mijn gesprek in dat café ging onder andere over bewegingen in allerlei kerkelijke kringen, zowel liberaal als orthodox. Beweging die onrust geeft, verlangen oproept, verwarring oplevert. Maar breed leeft het besef dat er dingen gaande zijn. Dat het niet meer zo werkt als het decennia of zelfs eeuwen gewerkt heeft. Dat het anders kan en moet. Maar hoe?

Concreet hoor ik in de vragen van Jos veel wat ik van dichtbij meen te herkennen. Ik herken ook andere invalshoeken en startpunten in reacties van anderen. Het geeft voor mij te meer aan hoezeer we met elkaar al in een patroon van denken zitten. Teruggaan naar de kern zal allereerst veel loslaten zijn. Bereid om eerst eens alleen die kern te benoemen. Onder voorgangers herken ik de spanning tussen verlangen en verwachtingen. Maar ook moeheid vanwege kritiek, discussie en interne verdeeldheid.

Laat ik het nog ingewikkelder maken: ook als de kern misschien wel leeft en helder is en ook werkelijk rond de kern zit… zelfs of juist dan zie ik dat de verbinding tussen kern en praxis uit het lood loopt. Daarmee is indirect de kern ter discussie gesteld, want niet meer functioneel de kern. Naast de kern zijn dan andere kernen, elementen, storingen die meebepalen hoe we bij de huidige praxis uitkomen en die legitimeren en in stand houden. Wat is dan opnieuw de enige echte kern – en hoe leggen we opnieuw verbinding met onze context?

Misschien moeten we onszelf eens deze vraag stellen: als God nou vannacht al mijn (stille) gebeden verhoort over geloof en kerk… en morgenochtend sta ik op… hoe ziet de kerk er dan uit? En voor de predikanten onder ons: hoe ziet mijn werk er dan uit? Wat ga ik dan doen? Wat wil ik dan? Hoe ziet dat eruit?