Geloven & Leven

Kerst tegendraads


Getagd: , , , , , , .

Alain de BottonDe filsosoof Alain de Botton stuurde vandaag een serie tweets de wereld in over kerst voor atheïsten. Stuk voor stuk de moeite waard. Zijn laatste boek Religie voor Atheïsten staat hoog op m’n verlanglijstje, omdat hij in staat is de contextualisatie van religie in omgekeerde richting te doorlopen: wat kunnen atheïsten leren van gelovigen, zonder ‘de onzinnigheid’ van het geloof zelf over te nemen? Op TED is zijn verhaal ook te zien. Als het over kerst gaat is De Botton een stuk scherper dan de gemiddelde kerstpreek. Wat hij aandraagt herinnert op z’n minst aan de tegendraadsheid van kerst.

Soms vraag ik me af of kerst wel te vieren valt en het niet gewoon te ingewikkeld is. Ergens pakken we de ‘kerstgedachte’ wel als het gaat om liefde en vrede, samenzijn, warmte en goeddoen. Misschien is een kerstviering in de Amsterdamse Vluchtkerk niet zo ver verwijderd van wat kerst in essentie is. Maar het blijft dat het tegendraads is en wel zó dat het moeilijk te pakken is. Wat me het meest bezighoudt is dat het feitelijk een bijzonder oncomfortabel gebeuren is wat we vieren en dat we dat juist het liefste doen door zoveel mogelijk in onze comfort zone te gaan zitten.

  1. Met de geboorte van Christus zitten we direct met de gebakken peren voor de rest van de geschiedenis. God die mens wordt, God die een zoon heeft die geboren wordt in een achterafje. De Botton wijst op het thema van ‘koning wordt slaaf’ en dat is nog zacht uitgedrukt. De Eeuwige wordt vlees. Het probleem daarvan is dat het onzinnig lijkt, niet kan en voor velen in die tijd een vorm van blasfemie was. Nu blijft vooral het onzinnige over voor rationele denkers van na de Verlichting. Het confronteert met een godsbeeld dat niet rond te krijgen is: eeuwig, kosmisch en tegelijk klein en menselijk. Wie zit te wachten op een God die tegelijk je op de huid komt in zijn menselijke zoon, die tegelijk God blijft? Ongemakkelijk tegendraads.
  2. De beweging van wat de incarnatie genoemd wordt is er één die haaks staat op wat wij als mensen doen met dat wat groter is dan onszelf: we verheffen het graag. Kijk naar allerlei liturgische gebruiken die daarbij helpen, inclusief de imposante kathedralen die de geschiedenis heeft voortgebracht. Het blijft lastig om het grootste wat er is zowel te accepteren en ervoor te knielen en tegelijk in één beweging het niet hoger te zoeken dan het gevonden wil worden: op aarde, midden in het leven. Niet in instituten en grootse gebaren wordt geloof zichtbaar, maar op straat en aan tafel. Ongrijpbaar tegendraads opnieuw.
  3. Niet iemands kracht of intelligentie is interessant, maar veel meer z’n kwetsbaarheid en zwakheid. Opnieuw Alain de Botton die dit van christelijk geloof leert. Misschien komen we zo wel nog dichterbij de onmogelijke mogelijkheid die de geboorte van Christus openbreekt. God in zijn kwetsbaarheid confronteert een wereld met iets wat we kwijtgeraakt zijn en waar we God ook zijn kwijtgeraakt. We dachten ‘in control’ te zijn zonder hem. Iets dat de Botton ook erkent: we zijn niet in conrtol en kunnen ons dus beter overgeven. Maar aan wie of wat? Het blinde lot als vorm van hoop, zoals hij suggereert? Ik geef toe, dat klinkt niet minder ridicuul dan mijn eigen antwoord: geef je over aan dit Kind. Sterker nog: hier kom je pas thuis, maar dat vraagt wel veel kwetsbaarheid voor intelligente en autonoom functionerende mensen als wij. Overweldigend tegendraads.
  4. Geboorte als beginpunt van een zoektocht naar huis. Ook de Botton geeft aan dat we verwijderd zijn geraakt van ons ware thuis. Ergens zijn we dus verweesd geraakt. Als het goddelijk verhaal z’n kern vindt in de geboorte van een kind, is daarmee ook de radicaliteit aangegeven van de weg naar huis. Toegeven dat je niet perfect bent is nog wat anders dan erkennen dat je verdwaalt bent en het niet zelf gaat redden. Tegelijk gaat het nog eens veel verder dan ik en mensen om mij heen geneigd zijn te gaan. Elkaar vergeven (zo’n fraai kerstthema) is nog eens te doen. We zetten ons erover heen, rekenen de ander het niet te hard aan en gaan over tot de orde van de dag. Maar werkelijk opnieuw beginnen met nul, niets, gaat veel verder. Terwijl dat exact is wat van God verteld wordt in de geboorte van Christus. Het stelt bijvoorbeeld de vraag aan gelovigen of ze de ander niet alleen vergeven, maar ook de ander zien als nieuw leven. Die bereidheid gaat veel verder, evenals het ver gaat om zelf bereid te zijn te accepteren dat dit Kind mijn leven vanaf de conceptie heeft overgedaan en daarmee confronterend liefdevol midden in mijn leven aanwezig is. Ontroerend tegendraads, maar niet minder verwarrend liefdevol.
  5. Hoe mooi en veelkleurig het menselijk perspectief ook is vanuit het perspectief van kerst, ten diepste gaat ook het hele verhaal van ‘vrede op aarde’ over de relatie tussen mensen en God. De halsbrekende toeren die God uithaalt door in Jezus mens te worden en met mensen op weg te gaan naar huis, blijven zweven als je dit element niet hardop durft te benoemen. In het goddelijk verhaal is het perspectief dat het Project Aarde ten dode staat opgeschreven als er niet drastisch een nieuwe verbinding wordt gelegd met de Schepper. Dat gaat ver om zo te stellen. Het gaat nog verder om vervolgens als consequentie van deze unieke geboorte te erkennen dat die Schepper niet blijft waar hij was, maar zich nu als Vader positioneert van elk mens dat hem opnieuw aankijkt. Een oppervlakkige religieuze draai aan m’n leven gaat het dus niet halen en doet geen recht aan de intentie van God die elk mens de vraag stelt of we vanaf nu dan inderdaad weer familie zijn. Waarbij iedereen op z’n klompen aanvoelt dat deze nieuwe familieband de nodige gevolgen zal krijgen voor de rest van je leven. Levenslang tegendraads.

Hoe vier je een feest waarbij dit zo een paar elementen zijn die spelen? Samen lekker eten lijkt me een prima optie. Vooral als je het de rest van het jaar regelmatig blijft doen rond tafel van geloven, leven en liefhebben. Maar kerst wordt zo meer een levensproject dan een decemberfeest. Wellicht is dat toch anders dan we intussen gewend geraakt zijn.
Tijd om de tafel te dekken. Zalig kerstfeest.