Cultuur

Cultuur, Geloven & Spiritualiteit

Breek het heilige af


Ik voel mezelf wat klem zitten tussen schoonheid en bijna onbereikbare verstilling, en daarbij nog bizarre woorden van Jezus die me raken en verbijsteren. De wijn was heerlijk, de open haard brandde en de zondag is nog niet voorbij.

Hier gaat christelijk geloof in essentie om: welke rol heeft de lijdende Jezus?

Gister kocht ik de nieuwe CD van Philippe Herreweghe. Vier cantates op magistrale wijze uitgevoerd. De klank is rond, maar ook met zoveel gevoel uitgevoerd dat het zeker niet alleen glad of technisch correct is. Het is meer.

Deze CD is in de aanbieding en lijkt goed te verkopen, net als dat de sacrale muziek van Bach nog steeds massaal beluisterd wordt. Het is weer de tijd van de Johannes Passion en de Matthäus Passion, met volgeboekte uitvoeringen in het Concertgebouw en in de Grote Kerk van Naarden, om maar iets te noemen. Schoonheid. Dat raakt, dat willen we horen, en terecht. Ik doe mee. En toch.

Ik probeer de laatste dagen tijd te zoeken om stilte te ervaren. Ik wil graag een glimp opvangen van dit essentiele moment in het christelijk geloof. Terwijl achter me uit de boxen de fluiten een betoverend inleidend spel spelen op een lied dat Jezus Christus bezingt als God en Mens, zoek ik naar de unieke boodschap. Ik kwam het onlangs hard en vervreemdend tegen met een snerende zin in The Message:

Tear down this Temple and in three days I’ll put it back together.

Een vreemdsoortige scène, waarin Jezus tijdens het Joodse Paasfeest het tempelplein schoonveegt met een zweep. De quote spreekt hij uit als antwoord op diep religieuze verontwaardiging over deze heiligschennis. Als toelichting van de verteller krijg je dan nog mee dat deze quote verwijst naar de manier van sterven en de opstanding na drie dagen van Jezus, een paar jaar later, ook met Pasen (Johannes 2,13-25).
Op zo’n moment schiet de vraag door m’n hoofd of ook de muziek van Bach niet een te lief en harmonieus beeld gemaakt heeft van Jezus. De teksten zijn stuitend confronterend, hoe mooi ook gezongen, en spreken dezelfde bizarre taal als dat Tear down this Temple…. Oordeel zelf (aria en koraal uit BWV 22):

Mein alles in allem, mein ewiges Gut,
Verbessre das Herze, verändre den Mut,
Schlag alls darnieder,
Was dieser Entsagung des Fleisches zuwider!
doch wenn ich nu geistlich ertötet da bin,
So ziehe mich nach dir in Friede dahin!

Ertöt uns durch dein Güte,
Erweck uns durch dein Gnad;
Den alten Menschen kränke,
dass der neu’ leben mag
Wohl hie auf dieser Erden,
Den Sinn und all Begehren
Und Gdanken habn zu dir.

Door me heen gaat dat deze muziek inclusief dit soort teksten deel uitmaakt van onze Westeuropese cultuur. Tegelijk is het te bizar voor woorden wat hier staat. Afbraak, en nog eens afbraak. Christelijke spiritualiteit ziet mensen zover komen dat ze bij hun volle verstand zich verbinden met de lijdende Jezus en hem volgen in die afbraak van lijden en dood. En dat ervaren als werkelijk tot leven komen. Het blijft een mysterie hoe een geloof dat zo de waarde van de mens erkent, tegelijk zo diep verweven is met lijden en afbraak. Het is meer dan lijden kunnen verdragen. Het is afbraak willen, en er voor kiezen. Afbraak van ego, van eigenzinnigheid van platte autonomie.

Jezus, die altijd zelfliefde als boodschap preekte vanuit Gods liefde, breekt de religie van het zelf af. De Tear down this Temple-slogan is een afbraakprogramma, bestemd voor een religie in eigen beheer. Van een ik-doe-het-op-mijn-manier-rot-dus-op-geloof. Of te wel, het meest heilige stukje van je overtuigingen. Kom daar niet aan. Op dit punt is christelijke spiritualiteit een blijvende ramp. Loslaten en durven afbreken, te beginnen bij dat waar je de meeste controle over heb weten te krijgen.

Dood mij door uw goedheid, klinkt het in betoverend mooie toonzettingen. Alsof dat zo fijn is. Juist deze boodschap schiep de meest invloedrijke en cultureel hoogstaande muziek, en vloeide uit de pen van de gelovige Bach. Gretig en nietsvermoedend beluisterd in een post-christelijke wereld! Geniale harmonisaties kunnen evenwel niet verhullen hoezeer de inhoud een dissonant is binnen ons dagelijkse referentiekader.

Ik zit met nog één lastige vraag. Ik heb zelf al moeite dit binnen te laten komen. Om dit soort confrontatie aan te gaan en deze vorm van zelf-afbraak te praktiseren. Maar wat knaagt is dat juist zich christelijk noemende mensen nog meer dan anderen immuun lijken voor dat Tear down this temple. Bolwerken die vooral gericht zijn om andermans afwijkingen neer te slaan, die zie ik in veelvoud. Ook daar kun je getraind in raken overigens, heb ik zelf ondervonden.
Maar wat me stilzet op dit moment is dat Jezus de religie waar hij zelf deel van uitmaakte, die afbraak toewenste. Identificatie van christelijke kerken en leiders met dit typische Jezus-element is uitermate spaarzamelijk en dit spirituele kernmoment lijkt een hardnekkig blinde vlek. Breek af…, breek af en begin bij je heilige ik, je heilige bouwwerk, heilig systeem, die holy-driven hang naar controle, enz.

Maar je verandert dat niet zomaar, toch?
Volgens de oprichter van dit geloof, ene Jezus, is het vrij simpel: just tear down…

Hoe kun je verwachten dat dit sleutelwoord van christelijk geloven gaat werken als juist kerkmuren Jezus-proof lijken te zijn?

Cultuur

Slumdog Millionaire: projectie van onze eigen droom?


Elk jaar is het leuk om een glimp op te vangen van de Oscaruitreiking. Sterren, glitter en glamour en emoties: the show goes on. Op deze 81ste Academy Award gingen er 8 Oscars naar Slumdog Millionaire.

Is het vertedering, ontroering, het sprookje, of wat?

Overweldigende reacties en hier en daar kritische kanttekeningen. Ik hoop binnenkort de film zelf met m’n dochter te gaan zien, en ben dus nog geen ervaringsdeskundige. Maar ik ben wel geboeid al door de vraag wat deze film zulke hoge ogen doet gooien. Gaat het over geld of meer over liefde? Over vertedering bij zoveel kinderen in de cast of om het feit dat een aantal van hen werkelijk uit de sloppenwijken van Mumbai komt?

Welk sprookje wordt hier geprojecteerd op het witte doek? Wat is de boodschap van 8 Oscars, waaronder die voor de beste film, beste regisseur en beste soundtrack?

Een straatjongen uit de sloppenwijken van de Indiase stad Mumbai komt terecht in een versie van Who wants to be a Millionaire. Hij beantwoordt op verbijsterene wijze alle vragen correct, wekt daarmee als half-analfabeet zoveel argwaan van de misgunnende quizmaster dat hij een politieverhoor moet ondergaan om uitgezocht te krijgen hoe hij dit allemaal kan weten. Via flash-backs komen schakelmomenten uit zijn leven voorbij. O ja, en er is een liefdesverhaal tussen deze Jamal en het straatmeisje Latika. En verder is er het drama van geweld en armoede, moord en mishandeling en tegen die donkere achtergrond de wending in het leven van Jamal die ondanks de verdachtmakingen uiteindelijk 20 miljoen roepies wint.

Fascinerend is te lezen hoe er gefilmd is met een kleine crew, met het inhuren van locals, filmend op de vuilnisbelten en de groezelige straatjes van Mumbai. De regisseur Danny Boyle is laaiend in interviews over de dynamiek, kleuren en geuren van Mumbai. De energie van deze stad heeft hij willen overbrengen in de film met vaart, cameraposities, muziek en een niet heel gebruikelijke verhaallijn. En de wereld kijkt met grote ogen. En de 8 glanzende Oscars verlenen de film nog meer magie. De reacties zijn zowel zeer lovend als ook kritisch. Critici ervaren te weinig diepgang in de karakters, zien beperking in de format vanuit een televisiequiz en vallen over te ongeloofwaardige momenten. Ook zou het een romantiserend plaatje geven, door Westerse ogen, van de Indiase samenleving en armoedeproblematiek. Boeiender op dit moment vind ik zelf de lof die wordt gezongen in termen van een fairy tail, een good feel movie en een zowel meeslepend als onweerstaanbaar verhaal waarin je geen toeschouwer zou kunnen blijven.

The fairy tail van een straatjongen in India?Is het ook een Oscar voor de succesvolle export van de American Dream? Een rags-to-riches story past in die context, wat dat betreft herinnert Slumdog Millionair mij aan The Pursuit of Happyness met Chris Gardner uit 2006. Bij alle dubbelheid die het thema van de American Dream bij mijzelf oproept was ik toch gecharmeerd van en geraakt door die film van een vader die zijn kind de weg wijst in het harde leven. Onlangs was Obama zelf een vervulling van deze droom als eerste gekleurde president van de VS. Nu speelt deze Amerikaanse droom in India en komt het resultaat uit Bollywood.

Of komt deze droom op het moment dat we hem nodig hebben? Midden in de Kredietcrisis, waarin de angst voor onze eigen sloppenwijk opvlamt bij de beelden van inboedelverkoop van machtige banken en bedrijven? Zo bekeken is de diepe ellende uit Mumbai metaforisch voor ons eigen gevoel van wanhoop en het verlangen naar een teken van hoop. Slumdog Millionaire laat een onschuldige straatjongen bewijzen dat je met eerlijkheid en een goed verstand zelfs de diepste ellende kunt overwinnen. En dat zijn levensloop daarin een sleutel vormt. Hoop voor het kind in ons, of voor de kinderen van ons?

Hoe het ook zij… een droom is het, een sprookje dat gezien en beleefd wil worden. Is dat niet heel oud? Ik zelf ben dol op de Disney Klassiekers die nu op DVD staan en ik vroeger niet gezien heb als kind. Hebben goede sprookjes niet iets archetypisch? Iets universeels dat diep raakt aan basiselementen van het leven? Recensenten trekken lijnen naar Cinderella en Charles Dickens.
Ik vraag me af Slumdog Millionaire niet een kleurrijke multiculti-spiegel is uit onze Global Village die het verlangen vertolkt naar een uitweg uit de crisis. Een crisis die niet alleen over geld gaat. Een uitweg die ook niet zo maakbaar is als we wel gewend zijn: de Indiase context staat met z’n lotsbeschikking daar haaks op en de quiz is een moderne vertaling van dat lot als leidraad versus prestatie.
Belonen de 8 Oscars naast de makers van de film ook niet de Amerikaanse wereld die verlangt naar meer dan maakbaarheid en geld, en die zich niet wil neerleggen bij de crisis die ook tot Hollywood doordringt? Is de onuitgesproken vraag van 8 glanzende Oscars: ‘Mag dit ook weer waar zijn?’

We willen weer ontroerd worden.
Zijn we uitgekeken op het gelikte en maakbare plaatje van onze eigen cultuur?
We zoeken herkenning in de spiegel van menselijk leed, onrecht en armoede.
Moe van ons eigen activisme?
We willen leren pijn en tegenslagen te omarmen als leerschool van het leven.
Ontgoocheld door de verloren strijd van maakbaarheid?
We verlangen ernaar degene te worden die we voorbestemd zijn, te zijn.
Wil iets diep in ons geloven dat we meer zijn dan de uitkomst van onze acties?

Verlangen we naar een nieuw referentiekader voor geloof, hoop en liefde?
Wie zal het zeggen?

Cultuur, Geloven & Spiritualiteit

Les Misérables: echo van een Stem


Carre Amsterdam Gisteravond was ik met Alienke in Carré om een van de laatste uitvoeringen te zien van Les Misérables. Ik was niet erg voorbereid en des te meer verbaasd over het vele moois dat deze musical laat zien. Op zich is het al genieten om ’s avonds langs de Amstel te lopen en de vele lichtjes te zien rond de Magere Brug. Op de terugweg vingen we wat opmerkingen op van mensen die nog twee uur moesten reizen, terwijl wij in Tram 9 stapten. Dan besef ik weer even hoe bijzonder het is om hier gewoon te leven, heerlijke stad…

Bijna tegen het plafond geplakt keken we vol interesse hoe de zaal zich vulde, en naar het ritueel van wringende mensen die hun plaatsje proberen te bereiken. Zo’n 1500 mensen in het rode pluche, de opwinding van een avondje in het theater van Nederland… En dan voltrekt zich een verhaal voor je ogen met geweldige muziek en fraaie decors. Een verhaal dat ontroert. Het verhaal dat Victor Hugo in 1862 schreef vanuit het Frankrijk van die dagen. De musical ging in Parijs pas in 1980 in première en is nu voor de tweede keer in Nederland en met een Nederlandse vernieuwde productie van de niet onbekende Joop van den Ende.

De plot draait vooral om Jean Valjean die na 20 jaar uit de gevangenis vrijkomt maar feitelijk zijn hele verdere leven achtervolgd wordt door schuld en schaamte. De haat van zijn kampbewaarder blijft hem plagen en doet hem steeds opnieuw vluchten. Nadat hij alleen bij een bisschop welkom is en te eten krijgt, besteelt hij deze man, maar eenmaal betrapt door anderen geeft de bisschop een wending aan zijn leven door te zeggen dat alles wat in zijn tas zat niet gestolen maar door hem geschonken was. Sterker nog, bij alle zware zilverwerk voegt hij ter plekke nog twee kandelaars die Valjean ‘vergeten’ had… Vanaf dat moment is hij een ander mens. Ontroerend is hoe hij daarna verder leeft en de kleine en sterk verwaarloosde Cosette vrijkoopt en adopteert.

Nou ja, zo kan ik nog even doorgaan. Ik geef iets weer om dat het verhaal zo geliefd is en volstrekt verweven is met het leven van die tijd, tot en met de studentenopstanden in Parijs. Wat is het dat massa’s mensen naar deze musical doet kijken? In Londen draait de musical al sinds de jaren ’80 en is daarmee de langst lopende musical ooit. Op Broadway in New York is intussen ook een tweede versie gestart nadat de eerste versie 6680 keer opgevoerd werd. Wat is het dat mensen trekt, ontroerd en zelfs opnieuw doet gaan? Op dit punt ben ik een laatbloeier want het was mijn eerste keer. Is het projectie als ik zeg dat het verhaal behalve in-menselijk ook bijzonder spiritueel is? Ik krijg het gevoel op zo’n moment deel uit te maken van wat N.T. Wright beschrijft als ‘echoes of a Voice’, de echo’s van een Stem die we kwijt zijn, maar toch nog in de verte horen. Een van die echo’s is het verlangen naar spiritualiteit.

Elke avond zit een zaal met anderhalf duizend mensen ademloos te kijken en te luisteren naar een metafoor die twee manieren van leven laat zien.
Een leven vanuit schuld, schaamte en wet. De kampbewaarder en wetsdienaar Javert staat hier symbool, maar niet minder een overheid die armen onderdrukt en uitbuit.
Daar tegenover staat vrijheid en liefde, die begint bij Jean Valjean op het moment dat hij genade ervaart na zijn diefstal. Niet de 20 jaar straf hebben hem veranderd, maar het genereuse en onverdiende gebaar van de bisschop die hem nog wat extra’s meegeeft bij de start van zijn nieuwe leven. Het komt terug in de liefde voor zijn adoptiefdochter die hij op zijn beurt uit de goot trekt en letterlijk vrijkoopt. De liefde die vervolgens opbloeit tussen Cosette en Marius die weer betrokken is bij de studentenopstanden. Vrijheid vindt hij uiteindelijk, stervend in de armen van deze twee geliefden die hem zien zoals hij werkelijk geworden is. Niet als de vluchtende ex-gevangene die opnieuw opgesloten dreigt te worden omdat hij zijn vrijbrief verscheurd heeft. Maar als de redder en liefhebbende man die hij inderdaad geworden was.

Ik wil niet vervelend doen, maar dit druipt van het evangelie… Genade tegenover wet. Dit roept verlangen wakker bij elk mens, waarom kijken we er anders wereldwijd jaar in jaar uit naar op de podia van de grote wereldsteden? God wordt meermalen expliciet benoemd. Op zo’n moment huiver ik even en merk ik dat ik niet meer gewend ben dat spirituele taal zich zo kan mengen met de taal van het leven in zijn schoonheid en rauwheid. Maar wel precies de plek waar spiritualeit thuishoort.

Echo’s van een Stem… Volgens mij iets om bij stil te staan en te luisteren.

Een uitgebreide poging om iets meer te zeggen over het belang van spiritualiteit vind je op de nieuwe aparte pagina hierover.