Geloven & Spiritualiteit

Geloven & Leven, Geloven & Spiritualiteit

Als kerken omvallen – stil gebed


Ik had niet gedacht dat ik dit ging opschrijven en ik huiver nog bij de gedachte. Toch komt het te veel naar boven nu ik blogs en artikelen lees over een Nationale Synode. En ineens zie ik wat nog amper van de krantenpagina’s af is: omvallende banken. Zou dat met kerken ook kunnen, denk ik?

Pauw en Witteman

Tegelijk onderzoek ik mezelf: waarom voel ik iets van opluchting? Wat is er mis met mij? Is dit leedvermaak, dat zou vooral iets over mij zeggen. Nee, het is iets anders, ik moet zoeken.
Vaag vormt zich het beeld, als in de mist. Flarden vormen een al ouder stil gebed. Niet een van m’n meest orthodoxe gebeden, maar toch.

Het kwam door de bevlogen en rake woorden op de blog van Boele Ytsma over een Nationale Synode. Ik had het allemaal niet zo gevolgd, dus een eerste bericht op Twitter ontging me bijna. Na enig surfen bij het Nederlands Dagblad zie ik dat er al een hele discussie gaande is over het al of niet houden van een Nationale Synode. Een landelijke kerkelijke vergadering, platform of forum zeg maar, dat gaat praten over… Ja, waar over. Nou ja, nog niet zo gek: benoemen waar het ten diepste om gaat. En dat 500 jaar na Calvijn, en dat over alle kerkmuren heen. O nee, toch niet, de katholieke muren zijn nog te dik op dit moment. Zij zitten met de Paus en de Wereldkerk, handen meer dan vol, zeker na wat blunders van de heilige Vader.
Maar een overzicht met korte interviews van kerkelijke spokesmen leert al snel wat elke atheist en agnost al dacht: dit wordt ‘m niet. Ieder heeft zo z’n dingetje. En ze hebben allemaal eigenlijk al de handen vol aan… interne sores en ten diepste aan eigen trots. Ik zucht een paar keer diep.

En toen was het er weer. Ik voel me even heel ongelovig. Ik geloof al niet zo in synodes, maar erger is dat ik steeds minder in het instituut kerk geloof. Of misschien moet ik toegeven dat ik er wel in geloof, maar er juist daarom niet in geloof. Volgt iemand me nog?
Weet je wat het is, je hoeft niet achter een ‘product’ te staan om toch respect te hebben voor de visie en de strategie van een bedrijf. Toch? Je hoeft niet van Ikea-kastjes te houden om toch toe te geven dat ze het knap voor elkaar krijgen. En ook een verstokte treinreiziger kan inzien dat de jongens van TomTom iets geflikt hebben wat bewondering oproept.
Maar bij geloof in God lijkt het eerder andersom te werken. Wie kijkt wat kerkelijke discussies en events opleveren, wordt vaker sceptisch dan enthousiast. En dat geldt voor allerelei instituten op het christelijk erf. Dat wegschuiven als cynisme van ongelovigen is te makkelijk.
Sterker: het cynisme tiert welig onder aanhangers van God en Zoon. En omgekeerd: er zijn heel wat niet-kerkelijken die positief nadenken over het bestaan van God en de zoektocht naar spiritualiteit. Maar begin niet over de kerk…
Er is iets anders mis dus.

Mijn gebed zou zijn… dat er een Nationale Synode komt die samen op de knieën gaat en vervolgens eensgezind besluit de kerk in Nederland op te heffen. Voor de komende 3 jaar minstens. Alle leden worden hartelijk bedankt, maar vanaf datum-die-en-die sluit elke kerk de deuren.
Wat er daarna gebeurt zou wel eens pure genade kunnen zijn. Voor de gelovigen zelf, en niet minder voor je niet-kerkelijke buren, vrienden, familie. Boeiende gesprekken volgen bij Pauw en Witteman. Jeroen Pauw raakt zowaar iets van z’n allergie kwijt nu hij deze mensen aan tafel ziet zitten en hoort zeggen wat ze nu zijn kwijtgeraakt. Matthijs van Nieuwkerk halveert het tempo van z’n vlotte babbel en weet het ook even niet meer. De kerk is niet meer en de wereld draait door, maar anders… Nieuwe interesse groeit en we praten samen weer over zingeving. Er ontstaan kleine informele groepen aan huis die praten, bidden, open staan voor iedereen en werkelijk naar elkaar luisteren. Het lukt weer te praten waar het echt om gaat in het leven.

Niemand zegt meer dat hij kerkelijk is, niemand noemt zichzelf ex-kerkelijk, we zijn allemaal niet-kerkelijk. Met andere woorden het is geen issue meer. We zijn! Het zou een knal geven, en daarna een weldadige stilte waarin nieuwe deuren opengaan. Jeremia treurt over de ondergang van Jeruzalem, RembrandtNiemand verlangt na 3 jaar nog terug, nieuwe netwerken hebben zich gevormd, maar ze zijn anders.
Nederland is in eeuwen niet zo dicht bij geloof en God geweest als sinds dat moment.

Ik werd wakker uit m’n gebed, of was het droom? Op m’n netvlies stond Jeremia. Ik besefte: zo onbijbels is het allemaal niet, oef, dat scheelt tenminste iets. Ook de bijbel kent een harde reset. Heette toen ballingschap, maar ’t is natuurlijk hetzelfde. Laat die Nationale Synode maar komen dus.

O ja, en nodig ook de katholieken uit, tenslotte horen ze er ook gewoon bij, zowel bij the good als the bad.
Al net als bij mezelf.
Ik kom dus ook.
Om m’n eigen ballast op te heffen.
Heerlijk vooruitzicht.

Cultuur, Geloven & Spiritualiteit

Les Misérables: echo van een Stem


Carre Amsterdam Gisteravond was ik met Alienke in Carré om een van de laatste uitvoeringen te zien van Les Misérables. Ik was niet erg voorbereid en des te meer verbaasd over het vele moois dat deze musical laat zien. Op zich is het al genieten om ’s avonds langs de Amstel te lopen en de vele lichtjes te zien rond de Magere Brug. Op de terugweg vingen we wat opmerkingen op van mensen die nog twee uur moesten reizen, terwijl wij in Tram 9 stapten. Dan besef ik weer even hoe bijzonder het is om hier gewoon te leven, heerlijke stad…

Bijna tegen het plafond geplakt keken we vol interesse hoe de zaal zich vulde, en naar het ritueel van wringende mensen die hun plaatsje proberen te bereiken. Zo’n 1500 mensen in het rode pluche, de opwinding van een avondje in het theater van Nederland… En dan voltrekt zich een verhaal voor je ogen met geweldige muziek en fraaie decors. Een verhaal dat ontroert. Het verhaal dat Victor Hugo in 1862 schreef vanuit het Frankrijk van die dagen. De musical ging in Parijs pas in 1980 in première en is nu voor de tweede keer in Nederland en met een Nederlandse vernieuwde productie van de niet onbekende Joop van den Ende.

De plot draait vooral om Jean Valjean die na 20 jaar uit de gevangenis vrijkomt maar feitelijk zijn hele verdere leven achtervolgd wordt door schuld en schaamte. De haat van zijn kampbewaarder blijft hem plagen en doet hem steeds opnieuw vluchten. Nadat hij alleen bij een bisschop welkom is en te eten krijgt, besteelt hij deze man, maar eenmaal betrapt door anderen geeft de bisschop een wending aan zijn leven door te zeggen dat alles wat in zijn tas zat niet gestolen maar door hem geschonken was. Sterker nog, bij alle zware zilverwerk voegt hij ter plekke nog twee kandelaars die Valjean ‘vergeten’ had… Vanaf dat moment is hij een ander mens. Ontroerend is hoe hij daarna verder leeft en de kleine en sterk verwaarloosde Cosette vrijkoopt en adopteert.

Nou ja, zo kan ik nog even doorgaan. Ik geef iets weer om dat het verhaal zo geliefd is en volstrekt verweven is met het leven van die tijd, tot en met de studentenopstanden in Parijs. Wat is het dat massa’s mensen naar deze musical doet kijken? In Londen draait de musical al sinds de jaren ’80 en is daarmee de langst lopende musical ooit. Op Broadway in New York is intussen ook een tweede versie gestart nadat de eerste versie 6680 keer opgevoerd werd. Wat is het dat mensen trekt, ontroerd en zelfs opnieuw doet gaan? Op dit punt ben ik een laatbloeier want het was mijn eerste keer. Is het projectie als ik zeg dat het verhaal behalve in-menselijk ook bijzonder spiritueel is? Ik krijg het gevoel op zo’n moment deel uit te maken van wat N.T. Wright beschrijft als ‘echoes of a Voice’, de echo’s van een Stem die we kwijt zijn, maar toch nog in de verte horen. Een van die echo’s is het verlangen naar spiritualiteit.

Elke avond zit een zaal met anderhalf duizend mensen ademloos te kijken en te luisteren naar een metafoor die twee manieren van leven laat zien.
Een leven vanuit schuld, schaamte en wet. De kampbewaarder en wetsdienaar Javert staat hier symbool, maar niet minder een overheid die armen onderdrukt en uitbuit.
Daar tegenover staat vrijheid en liefde, die begint bij Jean Valjean op het moment dat hij genade ervaart na zijn diefstal. Niet de 20 jaar straf hebben hem veranderd, maar het genereuse en onverdiende gebaar van de bisschop die hem nog wat extra’s meegeeft bij de start van zijn nieuwe leven. Het komt terug in de liefde voor zijn adoptiefdochter die hij op zijn beurt uit de goot trekt en letterlijk vrijkoopt. De liefde die vervolgens opbloeit tussen Cosette en Marius die weer betrokken is bij de studentenopstanden. Vrijheid vindt hij uiteindelijk, stervend in de armen van deze twee geliefden die hem zien zoals hij werkelijk geworden is. Niet als de vluchtende ex-gevangene die opnieuw opgesloten dreigt te worden omdat hij zijn vrijbrief verscheurd heeft. Maar als de redder en liefhebbende man die hij inderdaad geworden was.

Ik wil niet vervelend doen, maar dit druipt van het evangelie… Genade tegenover wet. Dit roept verlangen wakker bij elk mens, waarom kijken we er anders wereldwijd jaar in jaar uit naar op de podia van de grote wereldsteden? God wordt meermalen expliciet benoemd. Op zo’n moment huiver ik even en merk ik dat ik niet meer gewend ben dat spirituele taal zich zo kan mengen met de taal van het leven in zijn schoonheid en rauwheid. Maar wel precies de plek waar spiritualeit thuishoort.

Echo’s van een Stem… Volgens mij iets om bij stil te staan en te luisteren.

Een uitgebreide poging om iets meer te zeggen over het belang van spiritualiteit vind je op de nieuwe aparte pagina hierover.

Geloven & Leven, Geloven & Spiritualiteit

Tranen bij Eluana Englaro?


De vader van Eluana met haar foto
De vader van Eluana met haar foto
Ze was ongeveer van mijn eigen leeftijd en ik besefte dat ik 17 jaar te laat gekomen was als ik haar had willen ontmoeten zoals ze op de foto’s staat. Wie was Eluana daarna? Al die jaren van stilte? Welke tranen zijn er geweest bij geliefden die machteloos naast haar bed stonden? En nu: tranen? Tranen, ja, maar wat voor tranen?

Wat ik zie is een kwetsbaar en kunstmatig in stand gehouden mensenleven dat inzet wordt van een politieke strijd. Wat het niet gemakkelijker maakt is een vermenging van politiek en kerk, lees Vaticaan. Nu heeft een van de kerkelijke spokesmen wel een paar mooie dingen gezegd over Eluana: ze is waardevol in zichzelf ook zonder te consumeren en te presteren, te genieten en te handelen zoals andere mensen. Tegelijk kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de escalatie van een debat met meer te maken heeft dan oprechte betrokkenheid op menselijke waardigheid. Het verhaal gaat ook over macht. Macht van een Vaticaan op een katholiek gedomineerde samenleving die in werkelijkheid niet minder seculier denkt, voelt en leeft. Macht van Berlusconi die zich gedwarsboomd ziet door de president en de rechtelijke macht. Bij die laatste had hij toch al een langer track-record.

Wat mij raakt? De emoties waarin ik tegelijk zelf vervreemding voel. Krantenkoppen met ‘moord’ nu Eluana na 17 jaar coma is overleden. Haar vader voerde 10 jaar strijd om een menswaardig sterven. Haar voeding werd uiteindelijk gestaakt. Het is een mens die stierf, inderdaad geen plant. Toch was haar leven dat van een kasplant geworden. Vanwaar al die emoties? Gaan die over Eluana persoonlijk? Ik kan echt niets met Berlusconi’s vaderrol dat hij een dochter ziet liggen die nog een kind kan krijgen. Meen je dat werkelijk, denk ik dan? Het NRC meldde dat de vader de politieke leiders uitnodigde zelf te komen kijken en dat hierop geen reactie volgde. Wie kwam er werkelijk kijken, wie zag wat er werkelijk aan de hand was?

Ik zie een vader met een diepe band met zijn dochter. Met respect voor haar persoon. Ik kan zijn houding begrijpen. Wat ik niet begrijp is dat dit op een lijn moet liggen met elke andere vorm van euthanasie, met moedwillig het menselijk leven in eigen hand nemen. De vraag houdt mij bezig wie hier nou voor God wil spelen. Ik geloof in God en ik geloof ook dat ik ten diepste mijn leven in zijn hand leg en nergens anders. Dat wens ik elk mens toe. Maar leg je iemands leven in Gods hand als je het 17 jaar aan de machine legt? Doorliggend en vegeterend? De foto hierbij vind ik treffend: een vader met de foto van zijn dochter, zo moest hij toen al op de foto met haar – het toont iets oneigenlijks als je die twee ziet… Waar is de echte Eluana op dat moment van die foto. De tragiek ten top.

Dit tragische verhaal gaat over persoonlijk verdriet. En verder over een grens die we met elkaar bereikt hebben met onze hoogstaande medische ontwikkeling. Een grens die blijkbaar nog veel spanning en emoties oproept. Maar hard roepen dat dit moord is legt het probleem wel erg ver buiten jezelf. En de serieuze ethische discussie met juist ook christenen in dat debat kan niet blijven staan bij simplisme en valse dillemma’s. Ik voel me er tamelijk ongemakkelijk bij als ik hier me niet herken in wat juist vanuit kerkelijk-politieke hoek wordt geportretteerd. Ik zie me geconfronteerd met vragen die groter zijn dan mijzelf en proef mildheid, bewogenheid en vooral menselijke onmacht. Ik moet leven met een complex bestaan waarin een jonge vrouw tussen leven en dood terechtkomt. Waarin hoop en bescheidenheid hand in hand zouden moeten gaan. Waarin we als mens verantwoordelijkheid zullen moeten nemen voor keuzes, want niet kiezen is ook een keus. Het leven hebben we al in veel opzichten in eigen hand genomen, dat is iets wat ik hierdoor weer meer besef. En tegelijk denk ik erbij: een God die mensen maakt met zoveel vermogen en verantwoordelijkheid als zijn evenbeeld vraagt blijkbaar dat wij een balans kunnen vinden tussen vasthouden en loslaten. In beide gevallen is er autonomie. In beide gevallen blijven er onmogelijke dillemma’s. En soms is loslaten dan de meest bescheiden weg. Met tranen, maar wel eerlijke tranen.

Tranen om gebrokenheid en om de pijn van van het niet in de hand hebben
omdat we juist zoveel in de hand hebben.
Tranen om verlies van heelheid bij alle heelkunde.
Tranen om het macaber steekspel van mensen en instituten.
Tranen bij waardenverlies overstemd door ferme normen.

Een quote over tranen die ik citeer vanuit The Message uit de bergrede van Jezus:

You’re blessed when you feel you’ve lost what is most dear to you. Only then can you be embraced by the One most dear to you.