Calvijn

Geloven & Leven

Nerveuze (on)gelovigen: relax!


Ik proef enige onrust, zo niet stress. Wie en wat? Religie laat van zich horen in het publieke domein en dat roept enig onbehagen op bij sommige seculiere groepen, maar ook bij gelovigen onderling. Posities verschuiven en brengen ons met elkaar in een nieuw speelveld. Zozeer dat de TIME een nieuw calvinisme ziet als 3e factor die de wereld gaat veranderen. Tjonge!

TIME cover dd 23 maart 2009

Ik moest even m’n ogen uitwrijven, maar het staat momenteel echt als cover-story op de TIME:“Ten ideas changing the world right now”.Nu moet gezegd dat ‘changing de world’ in Amerika wat sneller in de mond genomen wordt dan in Europa, maar ondanks dat prijkt tussen de problematiek van de suburbs, Afrika en de ecologie, het zogenaamde nieuwe calvinisme. Dit neocalvinisme zou vijfhonderd jaar na Calvijn weer herrijzen na een meer mens-gerichte evangelische inslag. Na ‘Jezus-is-mijn-vriend’ is er weer behoefte aan een echte God die alles bestuurt en bewerkt. En de mens leeft weer puur tot Gods eer. Het is deze wat ferme kenschetsing die mij doet twijfelen in hoeverre hier een nieuwe beweging binnen het christelijk geloof recht wordt gedaan. In ieder geval wordt ik nog niet blij van wat ik lees. Maar dit terzijde.

Wat me bezighoudt is de waarneming van verschillende kanten dat christenen met meer flair en zelfverzekerdheid op het publieke podium gaan staan. En breder: religie is weer meer in beeld. Om met James Kennedy, hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de UvA te spreken: er is sprake van een ‘terugkeer van de goden’. Dat geldt niet alleen voor christelijk geloof, het hangt ook samen met de opkomst van de Islam. Nou kun je zeggen: da’s mooi dan, wat meer zelfvertrouwen bij gelovigen en meer ruimte in het publieke domein voor religie. Wat me opvalt is dat dit niet zo simpel werkt. Er lijkt vooral ook een stuk onrust in mee te komen. Die onrust boeit me. Want die is ‘wederzijds’: bij seculier denkende mensen evenzeer als bij gelovigen.

In vrij korte tijd zie je spanning in het kerkelijke kamp. De paus ligt wekenlang onder kritiek, en kan maar moeilijk omgaan met deze voor het Vaticaan wat nieuwe manier van communicatie en kritiek. De tijd dat de paus onfeilbaar was lijkt voorgoed voorbij en dat is even wennen. Intussen kan in media-land de EO zichzelf maar niet verlossen van onrust en aandacht rond twee presentatoren, iets wat vooral te maken heeft met een zowel breder als dieper liggend verschil binnen de achterban. NOVA kwam woensdag met een thema over de onrust bij de EO en presenteerde het vooral als de onrust van de biblebelt. Het is juist ook die biblebelt waar als tegenreactie een bord in de buurt van Staphorst langs de weg gezet is met ‘Er is waarlijk een God, durf te geloven en geniet ook het leven na dit leven’.

Daarmee zit je gelijk bij de onrust aan gene zijde: het bord langs de A4 van de atheïsmecampagne, in Londen en Madrid rijden al bussen met atheïstische reclame. En in het kader van het artikel in de TIME meldt het ND dat in Engeland door John Hunt een ont-doopbewijs op de markt gebracht is: voor mensen die hun doop als baby betreuren en ‘ongedaan’ willen maken. Een wel heel droge actie, van in mijn ogen wat nerveus aandoende atheïsten. Bijna paniekerig klinkt het uit de mond van John Hunt: ‘Evangelische geluiden worden luider en luider’ en hij verklaart dat hij mordicus tegen indoctrinatie is van kinderen met welke religie dan ook. Laat hem mijn blog Lieve kids: dit wil ik je meegeven, maar niet lezen.

James Kennedy

Vanwaar deze paniekerige uitlatingen aan beide zijden? Ik vermoed dat het vooral te maken heeft met een nieuwe manier van deelnemen van gelovigen in het seculiere debat. James Kennedy zegt daar waardevolle dingen over in CV.Koers. Als het klopt dat dit toch een nieuwe fase is, kon de TIME wel eens een punt hebben, ondanks hoe het daar precies benoemd wordt en Amerikaans ingekleurd is. Ik vind dit een spannende fase als christen, omdat ik merk dat er ook een dynamiek loskomt die risico’s in zich draagt. Zelfvertrouwen bij een deel van de christenen roept een tegenreactie en interne vervreemding op bij een ander deel. Krijgen we een biblebelt versus randstadchristenen? Het zou pijnlijk zijn als een toenemende opening in het gesprek tussen verschillende geloven en levensovertuigingen parallel gaat aan een afnemende ruimte voor interne verschillen.

Wat ik persoonlijk nog lastiger vind, is het risico van militant optreden. Een calvijndebat afgelopen week over het al dan niet intolerant zijn van Calvijn tussen een liberaal en calvinisten klinkt in de media wat irrelevant en overspannen. Ja, Calvijn kon intolerant zijn. Wie niet destijds? Hebben we daar nu last van en zo ja, praat daar open over en doe niet zo defensief. Die defensieve houding zie ik ook bij het wat oplevende creationisme. Dat wil duidelijke strepen trekken en komt in zoverre met evolutionisme overeen dat beiden vanuit wetenschappelijke objectiviteit een geloofsovertuiging willen ‘bewijzen’. En beiden neigen ertoe de ruimte van de ander in te perken. Atheïsten keren zich tegen geloofsopvoeding, alsof het atheisme in zichzelf neutraal en vrij van overtuigingen is. Ook atheïsme is een geloof, dat is nou net wat mijn zwak is richting hen. Zij durven daarmee vragen te stellen en zijn een gezonde gesprekspartner voor mij als christen. Maar zeg niet dat je er boven staat en de ander zich moet aanpassen. Daarmee leg je jouw waarheid op aan je omgeving. Op dit punt kunnen ongelovigen even dogmatisch en intolerant zijn als gelovigen. Hoe raar het ook klinkt, maar juist wanneer ze elkaar bestrijden, lijken ze op elkaar.

De uitdaging ligt volgens mij in rust vinden in je eigen waarden en dat zo diepgaand doorleven dat je respect kunt hebben voor elke ander met andere ideeën. Relax men! Wie borden langs de kant van de weg plaatst verraadt z’n eigen nervositeit volgens mij. Daarom mag het bord langs de A4 van mij blijven staan en moet ik even slikken als bij Staphorst een tegenreclame neergepoot wordt. Ik hoop daarom dat een EO de toon weet te pakken van ds Arie van der Veer, die als enige rustig in beeld komt op NOVA en aangeeft dat we naar elkaar kunnen luisteren en gewoon elkaar kunnen bevragen vanuit vertrouwen en respect.

Misschien moeten atheïsten leren omgaan met het feit dat atheïsme pur sang niet meer zo breed gedragen wordt in Europa als voorheen, en dat ook ongeloof niet vanzelfsprekend is. En laten christenen vooral niet kwijtraken wat ze de laatste decennia aan het leren waren: een minderheid zijn in een seculiere maatschappij. De gesloten bolwerken van vroeger en de vechterige houding die helaas vastkleven aan het christendom zijn elementen waar christelijk geloof beter zonder kan. Meedoen in een publiek domein vraagt voor alles nederigheid en respect voor de ander.
Laten dat nou net elementen zijn die Jezus ooit meegaf aan zijn volgelingen.
Dat zou wel eens echt de wereld kunnen veranderen.

Geloven & Leven

Antoine Bodar en de antieke Kathedraal


Antoine BodarWat is leuker om iemand buiten zijn comfortzone te zien optreden? Wel, Antoine Bodar sprak onlangs op een debatavond in Nijmegen temidden van Calvijn-minnende protestanten. Bodar heeft een eigen stijl, en ik vind hem een boeiende figuur. Als ik een impressie lees op internet van zijn woorden geeft dat stof tot denken. In welke eeuw leeft deze aimabele katholieke priester? Hij bouwt nog steeds de antieke Kathedraal. Je zou bijna agnost worden. Lees dus maar niet verder als je nog geen agnost bent.

Via een link kwam ik vandaag terecht op het Nederlands Dagblad. Dit dagblad met christelijke, ja zelfs gereformeerde wortels organiseert debatavonden in dit Calvijn-jaar. Het is niet alleen Darwin-jaar, maar ook herdenkingsjaar van Johannes Calvijn. En eerlijk is eerlijk, Calvijn werd toch liefst 300 jaar voor Darwin geboren (dat verklaart een hoop volgens evolutionisten).
Je hoeft geen theoloog te zijn om de welbespraakte priester Bodar te volgen. Hij ontpopt zich in zijn lezing als man van het volk, een aangename vorm van micro-evolutie zeg maar. Zijn verhaal komt volgens het verslag hier op neer: ‘beste protestanten, je viert een heel jaar feest voor een mens, foei toch. Jullie lijken de katholieken wel’. En daarna laat hij eens charmant en niet minder voorspelbaar voelen wie hem maandelijks betaald. Als echte roomskatholiek roept hij de betweterige protestanten op terug te keren naar de moederkerk te Rome. Zoiets als: ‘kinderen, het speelkwartier is voorbij, stop met eigenwijs doen en doe nu maar weer normaal’. De Paus kan weer rustig slapen, Nederlandse priesters hebben wel gekkere dingen geroepen.

Onder de theologische microscoop is wel winst waar te nemen. Bodar spreekt tenslotte temidden van protestanten en ze verwensen elkaar niet, er roken geen brandstapels en iedereen verlaat levend de zaal. Er is over en weer waardering en herkenning. Antoine Bodar spreekt uit dat hij meer verbinding voelt dan afstand. Zoiets doet me goed. Wie mijn pagina over spiritualiteit aanklikt kan daar aflezen hoe ik mezelf verbonden voel met katholieke elementen.
Wat ik de moeite waard vind nu te benoemen is het feit dat Bodar niet veel verder komt dan een oproep tot terugkeer. Op zich mag dat van mij, maar hij gebruikt de naam van Jezus Christus daar nogal pregnant voor en springt in de oude loopgraaf van de Middeleeuwen. Zijn protestantse collega is een stuk milder qua toon, maar komt helaas niet veel verder dan wat reactieve kanttekeningen. Nu is Bodar een man van media, van deze tijd in bepaalde opzichten, en slim genoeg om meer te bieden. Ik vind dat Antoine Bodar een arrogantie vertoont die bijdraagt aan de irrelevantie van het hele verschijnsel kerk en daarmee van christelijk geloof. Op zo’n moment voel ik mij agnost en wil ik heel hard gillend weglopen: hier hoor ik niet bij.

We staan bij de kathedraal van het verleden, en wat nu?Voor mij rijst het beeld op van een machtige kathedraal. Zo een die alleen de katholieken konden bouwen. Elke zomer kom ik er wel. Ik geniet dan van de geur, de galm, de stilte en niet in het minst de esthetiek. Ik ben gevoelig voor ruimte en sfeer, en dan is zo’n moment ronduit heerlijk. Tegelijk heb ik ontdekt dat het riskant is zoiets te doen met je geloof. Er een kathedraal van bouwen. Mooier, hoger, met nog wat bogen, nissen, een paar zijbeuken. Nog mooiere gekleurde raammozaïeken. Goud dat blinkt. Je kunt er eindeloos in opgaan. Zo kun je elke week naar de spirituele Gamma om mooiere verf en sacraler behang te halen en nog wat bij klussen. Het is niet denkbeeldig, er zijn in mijn visie heel wat kerken die hier aan voldoen in hun manier van kerk-zijn. Intussen loopt het merendeel van Nederland buiten deze sacrale plaatsen en redt zichzelf wel. Veel mensen hebben niet het gevoel veel mis te lopen. Luisterend naar Bodar geef ik ze geen ongelijk. In vijfhonderd jaar valt er weinig nieuws te melden van het front. Business as usual.

Wat is een kerk? Is dat werkelijk het gebouw, het instituut? Historie? Dus Rome versus Reformatie, versus weer andere richtingen? We zijn eindelijk zover dat de irrelevantie van de kerk zodanig groot is geworden dat kerken beginnen te verstommen als het gaat om de ander te verketteren. We krijgen door dat er belangrijker zaken zijn.

En een groeiend aantal mensen gaat liever voor iets anders: niet voor de kathedraal, maar voor de ziel ervan. De stilte met God. De verbinding tussen boven en beneden. Het is al door Jezus gezegd: waar twee of drie mensen bij elkaar komen om dat te zoeken, dan is dat kerk.

Daarom is terugkeer in de schoot der kerk een fraaie oude uitdrukking en niet meer dan dat. Wat er mee gezegd wordt is vooral een ontkenning van waar we anno 2009 staan. Hebben grote namen, waartoe ik ook Bodar reken, niet in de gaten dat het speelkwartier inderdaad voorbij is? De kerk van morgen is niet te vatten in structuren, gebouwen en historische lijnen van gisteren. Het is daar waar Jezus ‘m al geplant had: in harten van mensen die het leven, die het zijn. Huiskerken schieten als paddestoelen uit de grond, nieuwe netwerken groeien als kool. Daar is de moeder-kerk: zoals de bijbel het schetste met groffe lijnen. En daar is er ontmoeting, relevantie, gesprek, en interactie tussen gelovig, zoekend en niet-gelovig.

Wat ik opmerkelijk vind is dat er kathedralen en kerken gebouwd zijn voor en na Calvijn, maar dat het belangrijkste vergeten is geraakt. Ik zou zeggen: het speelkwartier is voorbij. De verpakking is best mooi soms, maar die mag er nu vanaf. Laat de inhoud maar zichtbaar worden. Laat ‘ie vooral op straat komen. Kunnen we er allemaal nog iets aan hebben. Ik ben benieuwd.