Kerk

Cultuur, Geloven & Spiritualiteit

Breek het heilige af


Ik voel mezelf wat klem zitten tussen schoonheid en bijna onbereikbare verstilling, en daarbij nog bizarre woorden van Jezus die me raken en verbijsteren. De wijn was heerlijk, de open haard brandde en de zondag is nog niet voorbij.

Hier gaat christelijk geloof in essentie om: welke rol heeft de lijdende Jezus?

Gister kocht ik de nieuwe CD van Philippe Herreweghe. Vier cantates op magistrale wijze uitgevoerd. De klank is rond, maar ook met zoveel gevoel uitgevoerd dat het zeker niet alleen glad of technisch correct is. Het is meer.

Deze CD is in de aanbieding en lijkt goed te verkopen, net als dat de sacrale muziek van Bach nog steeds massaal beluisterd wordt. Het is weer de tijd van de Johannes Passion en de Matthäus Passion, met volgeboekte uitvoeringen in het Concertgebouw en in de Grote Kerk van Naarden, om maar iets te noemen. Schoonheid. Dat raakt, dat willen we horen, en terecht. Ik doe mee. En toch.

Ik probeer de laatste dagen tijd te zoeken om stilte te ervaren. Ik wil graag een glimp opvangen van dit essentiele moment in het christelijk geloof. Terwijl achter me uit de boxen de fluiten een betoverend inleidend spel spelen op een lied dat Jezus Christus bezingt als God en Mens, zoek ik naar de unieke boodschap. Ik kwam het onlangs hard en vervreemdend tegen met een snerende zin in The Message:

Tear down this Temple and in three days I’ll put it back together.

Een vreemdsoortige scène, waarin Jezus tijdens het Joodse Paasfeest het tempelplein schoonveegt met een zweep. De quote spreekt hij uit als antwoord op diep religieuze verontwaardiging over deze heiligschennis. Als toelichting van de verteller krijg je dan nog mee dat deze quote verwijst naar de manier van sterven en de opstanding na drie dagen van Jezus, een paar jaar later, ook met Pasen (Johannes 2,13-25).
Op zo’n moment schiet de vraag door m’n hoofd of ook de muziek van Bach niet een te lief en harmonieus beeld gemaakt heeft van Jezus. De teksten zijn stuitend confronterend, hoe mooi ook gezongen, en spreken dezelfde bizarre taal als dat Tear down this Temple…. Oordeel zelf (aria en koraal uit BWV 22):

Mein alles in allem, mein ewiges Gut,
Verbessre das Herze, verändre den Mut,
Schlag alls darnieder,
Was dieser Entsagung des Fleisches zuwider!
doch wenn ich nu geistlich ertötet da bin,
So ziehe mich nach dir in Friede dahin!

Ertöt uns durch dein Güte,
Erweck uns durch dein Gnad;
Den alten Menschen kränke,
dass der neu’ leben mag
Wohl hie auf dieser Erden,
Den Sinn und all Begehren
Und Gdanken habn zu dir.

Door me heen gaat dat deze muziek inclusief dit soort teksten deel uitmaakt van onze Westeuropese cultuur. Tegelijk is het te bizar voor woorden wat hier staat. Afbraak, en nog eens afbraak. Christelijke spiritualiteit ziet mensen zover komen dat ze bij hun volle verstand zich verbinden met de lijdende Jezus en hem volgen in die afbraak van lijden en dood. En dat ervaren als werkelijk tot leven komen. Het blijft een mysterie hoe een geloof dat zo de waarde van de mens erkent, tegelijk zo diep verweven is met lijden en afbraak. Het is meer dan lijden kunnen verdragen. Het is afbraak willen, en er voor kiezen. Afbraak van ego, van eigenzinnigheid van platte autonomie.

Jezus, die altijd zelfliefde als boodschap preekte vanuit Gods liefde, breekt de religie van het zelf af. De Tear down this Temple-slogan is een afbraakprogramma, bestemd voor een religie in eigen beheer. Van een ik-doe-het-op-mijn-manier-rot-dus-op-geloof. Of te wel, het meest heilige stukje van je overtuigingen. Kom daar niet aan. Op dit punt is christelijke spiritualiteit een blijvende ramp. Loslaten en durven afbreken, te beginnen bij dat waar je de meeste controle over heb weten te krijgen.

Dood mij door uw goedheid, klinkt het in betoverend mooie toonzettingen. Alsof dat zo fijn is. Juist deze boodschap schiep de meest invloedrijke en cultureel hoogstaande muziek, en vloeide uit de pen van de gelovige Bach. Gretig en nietsvermoedend beluisterd in een post-christelijke wereld! Geniale harmonisaties kunnen evenwel niet verhullen hoezeer de inhoud een dissonant is binnen ons dagelijkse referentiekader.

Ik zit met nog één lastige vraag. Ik heb zelf al moeite dit binnen te laten komen. Om dit soort confrontatie aan te gaan en deze vorm van zelf-afbraak te praktiseren. Maar wat knaagt is dat juist zich christelijk noemende mensen nog meer dan anderen immuun lijken voor dat Tear down this temple. Bolwerken die vooral gericht zijn om andermans afwijkingen neer te slaan, die zie ik in veelvoud. Ook daar kun je getraind in raken overigens, heb ik zelf ondervonden.
Maar wat me stilzet op dit moment is dat Jezus de religie waar hij zelf deel van uitmaakte, die afbraak toewenste. Identificatie van christelijke kerken en leiders met dit typische Jezus-element is uitermate spaarzamelijk en dit spirituele kernmoment lijkt een hardnekkig blinde vlek. Breek af…, breek af en begin bij je heilige ik, je heilige bouwwerk, heilig systeem, die holy-driven hang naar controle, enz.

Maar je verandert dat niet zomaar, toch?
Volgens de oprichter van dit geloof, ene Jezus, is het vrij simpel: just tear down…

Hoe kun je verwachten dat dit sleutelwoord van christelijk geloven gaat werken als juist kerkmuren Jezus-proof lijken te zijn?

Geloven & Leven, Geloven & Spiritualiteit

Als kerken omvallen – stil gebed


Ik had niet gedacht dat ik dit ging opschrijven en ik huiver nog bij de gedachte. Toch komt het te veel naar boven nu ik blogs en artikelen lees over een Nationale Synode. En ineens zie ik wat nog amper van de krantenpagina’s af is: omvallende banken. Zou dat met kerken ook kunnen, denk ik?

Pauw en Witteman

Tegelijk onderzoek ik mezelf: waarom voel ik iets van opluchting? Wat is er mis met mij? Is dit leedvermaak, dat zou vooral iets over mij zeggen. Nee, het is iets anders, ik moet zoeken.
Vaag vormt zich het beeld, als in de mist. Flarden vormen een al ouder stil gebed. Niet een van m’n meest orthodoxe gebeden, maar toch.

Het kwam door de bevlogen en rake woorden op de blog van Boele Ytsma over een Nationale Synode. Ik had het allemaal niet zo gevolgd, dus een eerste bericht op Twitter ontging me bijna. Na enig surfen bij het Nederlands Dagblad zie ik dat er al een hele discussie gaande is over het al of niet houden van een Nationale Synode. Een landelijke kerkelijke vergadering, platform of forum zeg maar, dat gaat praten over… Ja, waar over. Nou ja, nog niet zo gek: benoemen waar het ten diepste om gaat. En dat 500 jaar na Calvijn, en dat over alle kerkmuren heen. O nee, toch niet, de katholieke muren zijn nog te dik op dit moment. Zij zitten met de Paus en de Wereldkerk, handen meer dan vol, zeker na wat blunders van de heilige Vader.
Maar een overzicht met korte interviews van kerkelijke spokesmen leert al snel wat elke atheist en agnost al dacht: dit wordt ‘m niet. Ieder heeft zo z’n dingetje. En ze hebben allemaal eigenlijk al de handen vol aan… interne sores en ten diepste aan eigen trots. Ik zucht een paar keer diep.

En toen was het er weer. Ik voel me even heel ongelovig. Ik geloof al niet zo in synodes, maar erger is dat ik steeds minder in het instituut kerk geloof. Of misschien moet ik toegeven dat ik er wel in geloof, maar er juist daarom niet in geloof. Volgt iemand me nog?
Weet je wat het is, je hoeft niet achter een ‘product’ te staan om toch respect te hebben voor de visie en de strategie van een bedrijf. Toch? Je hoeft niet van Ikea-kastjes te houden om toch toe te geven dat ze het knap voor elkaar krijgen. En ook een verstokte treinreiziger kan inzien dat de jongens van TomTom iets geflikt hebben wat bewondering oproept.
Maar bij geloof in God lijkt het eerder andersom te werken. Wie kijkt wat kerkelijke discussies en events opleveren, wordt vaker sceptisch dan enthousiast. En dat geldt voor allerelei instituten op het christelijk erf. Dat wegschuiven als cynisme van ongelovigen is te makkelijk.
Sterker: het cynisme tiert welig onder aanhangers van God en Zoon. En omgekeerd: er zijn heel wat niet-kerkelijken die positief nadenken over het bestaan van God en de zoektocht naar spiritualiteit. Maar begin niet over de kerk…
Er is iets anders mis dus.

Mijn gebed zou zijn… dat er een Nationale Synode komt die samen op de knieën gaat en vervolgens eensgezind besluit de kerk in Nederland op te heffen. Voor de komende 3 jaar minstens. Alle leden worden hartelijk bedankt, maar vanaf datum-die-en-die sluit elke kerk de deuren.
Wat er daarna gebeurt zou wel eens pure genade kunnen zijn. Voor de gelovigen zelf, en niet minder voor je niet-kerkelijke buren, vrienden, familie. Boeiende gesprekken volgen bij Pauw en Witteman. Jeroen Pauw raakt zowaar iets van z’n allergie kwijt nu hij deze mensen aan tafel ziet zitten en hoort zeggen wat ze nu zijn kwijtgeraakt. Matthijs van Nieuwkerk halveert het tempo van z’n vlotte babbel en weet het ook even niet meer. De kerk is niet meer en de wereld draait door, maar anders… Nieuwe interesse groeit en we praten samen weer over zingeving. Er ontstaan kleine informele groepen aan huis die praten, bidden, open staan voor iedereen en werkelijk naar elkaar luisteren. Het lukt weer te praten waar het echt om gaat in het leven.

Niemand zegt meer dat hij kerkelijk is, niemand noemt zichzelf ex-kerkelijk, we zijn allemaal niet-kerkelijk. Met andere woorden het is geen issue meer. We zijn! Het zou een knal geven, en daarna een weldadige stilte waarin nieuwe deuren opengaan. Jeremia treurt over de ondergang van Jeruzalem, RembrandtNiemand verlangt na 3 jaar nog terug, nieuwe netwerken hebben zich gevormd, maar ze zijn anders.
Nederland is in eeuwen niet zo dicht bij geloof en God geweest als sinds dat moment.

Ik werd wakker uit m’n gebed, of was het droom? Op m’n netvlies stond Jeremia. Ik besefte: zo onbijbels is het allemaal niet, oef, dat scheelt tenminste iets. Ook de bijbel kent een harde reset. Heette toen ballingschap, maar ’t is natuurlijk hetzelfde. Laat die Nationale Synode maar komen dus.

O ja, en nodig ook de katholieken uit, tenslotte horen ze er ook gewoon bij, zowel bij the good als the bad.
Al net als bij mezelf.
Ik kom dus ook.
Om m’n eigen ballast op te heffen.
Heerlijk vooruitzicht.